μια χαρωπή επέτειος: η σφαγή στο Ακτεάλ

"Καλώς ήρθατε στην ιερή γη των Μαρτύρων του Ακτεάλ, 12η επέτειος"

Έχω ζήσει αρκετά πράγματα ενδιαφέροντα και διαφορετικά, καταστάσεις που μοιάζουν από άλλο κόσμο και άλλες εποχές (και σίγουρα δεν έχω δει τίποτα ακόμη). Όμως η χτεσινή επέτειος της σφαγής του Ακτεάλ δεν έμοιαζε με τίποτα από όσα έχω ζήσει… (Ως εκ τούτου θ’ αφήσω τ’ αντιφόρουμ στο Κανκούν και την Παναγία της Γουαδελούπης για αργότερα…)

το μνημείο των μαρτύρων του Ακτεάλ στην εθνική οδό, στην είσοδο του χωριού

Το Ακτεάλ βρίσκεται σ’ ένα μαγευτικό μέρος στα βουνά της Τσιάπας, δυο ώρες περίπου από το Σαν Κριστόμπαλ δε λας Κάσας.  Η επέτειος φέτος είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς κλείνει 13 χρόνια από τη σφαγή, αριθμός με πολλές σημασίες για τους μάγιας. Για το λόγο αυτό η Οργάνωση Πολιτών Λας Αμπέχας (Οι Μέλισσες) οργάνωσε μια τριημερίδα που περιλάμβανε παρουσιάσεις βιβλίων, θεατρικές παραστάσεις και ένα συνέδριο μεταξύ άλλων. Η τριημερίδα έκλεισε χτες, ανήμερα της επετείου.

Έκανα τη διαδρομή από το Σαν Κριστόμπαλ σ’ ένα φορτηγάκι μαζί με τραπέζια, κομοδίνα και κρεβάτια, φορώντας το παλαιστινιακό μαντήλι μου για να με προστατεύει από τον ήλιο και να μη μου ανεμίζει τα μαλλιά. Την είχα ξανακάνει τη διαδρομή τον περασμένο μήνα, καθώς οι Αμπέχας έχουν ανοιχτό κάλεσμα στις 22 κάθε μήνα του χρόνου. Οπότε δεν με εξέπληξαν τα χαντάκια στους δρόμους από τις βροχές, ούτε τα σημεία που είχαν πέσει στο γκρεμό. Έφτασα γύρω

λεπτομέρεια του μνημείου

στις 4 το απόγευμα της δεύτερης μέρας του τριημέρου.

Οι Αμπέχας ιδρύθηκαν το 1992 με σκοπό την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και από τότε κατέγγελλαν διάφορες ενέργειες της κυβέρνησης, ομοσπονδιακής και πολιτειακής. Το 1994, συμμετείχαν στο διάλογο που άρχισε μετά τη ζαπατιστική εξέγερση και κατέληξε το 1995 στην περίφημη συμφωνία του Σαν Αντρές Σακαμτσέν δε λος Πόμπρες (των Φτωχών, όπως ονομάζουν αυτή τη μικρή κωμόπολη οι ζαπατίστας) μεταξύ της εντεταλμένης από την κυβέρνηση διαπραγματευτικής επιτροπής και του ζαπατιστικού στρατού για την αναγνώριση των δικαιωμάτων των ιθαγενικών κοινοτήτων του Μεξικού, συμπεριλαμβανομένης της αυτονομίας.

στις 19 Νοεμβρίου διοργανώθηκε μια πορεία για τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων των ιθαγενών και την καταγγελία μεγα-έργων (megaproyectos) που απειλούν την ύπαρξη των κοινοτήτων. Η πορεία άρχισε λίγο έξω από το Σαν Κριστόμπαλ και κατέληξε στον κεντρικό καθεδρικό ναό όπου πραγματοποιήθηκε δέηση στα ισπανικά και στα τσοτσίλ. Με το μικρόφωνο είναι ο παπάς του Ακτεάλ. Απλά καταπληκτική περίπτωση! Αν τον είχα παπά, ίσως και να 'μουν χριστιανή!

Η συμφωνία θα επικυρωνόταν με τη μεταρρύθμιση του συντάγματος, πράγμα που τελικά ποτέ δεν έγινε, και η συμφωνία δεν απέκτησε νομική ισχύ. Οι Αμπέχας, που ενσωματώνουν διάφορα χωριά της περιοχής, ενοχοποιηθήκαν ως ομάδα που επεδίωκε την αποσταθεροποίηση, όπως οι ζαπατίστας. Η περιοχή άρχισε να γίνοται στόχος των παραστρατιωτικών ομάδων που δημιουργήθηκαν στην περιοχή με κυβερνητική προστασία δημιουργώντας κλίμα τρόμου στα ζαπατιστικά και φιλοζαπατιστικά χωριά, καίγοντας σπίτια και χωράφια. Όπως θα μου διευκρίνιζε ένα μέλος της οργάνωσης, η διαφορά της με τους ζαπατίστας είναι η διαφωνία της με την ένοπλη σύγκρουση ως μορφή αγώνα.

Το 1997 είχαν καταφύγει στο Ακτεάλ εκτοπισμένοι από την κοινότητα του Κεστίκ. Το πρωί της 22ας Δεκεμβρίου έκαναν όλοι μαζί μια δέηση για ειρήνη στο παρεκκλήσι  του Ακτεάλ μετά από μια διήμερη νηστεία. Σύμφωνα με μαρτυρίες των

άντρες με κάποια αρμοδιότητα στην κοινότητα. Φωτογραφία από την επέτειο του περασμένου μήνα

επιζώντων, 90 περίπου μέλη μιας παραστρατιωτικής οργάνωσης με το όνομα “Μάσκαρα Ρόχα” (Κόκκινη Μάσκα) επιτέθηκαν στην εκκλησία σκοτώνοντας 45 άτομα σε μια θηριωδία που κράτησε έξι ώρες. Ανάμεσα στους δολοφονημένους ήταν 14 ανήλικοι και 20 γυναίκες, εκ των οποίων 4 έγκυοι. (λεζάντα: η εκκλησία όπου έγινε η σφαγή. Δολοφονήθηκαν όσοι βρίσκονταν μέσα, ενώ κυνηγήθηκαν αρκετοί από όσους έτρεχαν να σωθούν)

το παρεκκλήσι όπου έγινε η σφαγή. Οι παραστρατιωτικοί σκότωσαν όσους ήταν μέσα και κυνήγησαν όσους έτρεχαν να σωθούν.

Η παραστρατιωτική οργάνωση, που είχε χαρακτηριστεί ως “πολιτοφυλακή”, είχε εκπαιδευτεί από την πολιτειακή αστυνομία και τους είχαν χορηγηθεί όπλα υψηλού βεληνεκούς από το δήμαρχο. Ανάμεσά τους ήταν οκτώ πρώην ασφαλίτες. Ήταν ιθαγενείς, σύμφωνα με τον πληροφοριοδότη μου, πληρωμένοι από το PRI (Θεσμικό Επαναστατικό Κόμμα), που είχαν πρόσφατα εγκατασταθεί  σε γειτονικές κοινότητες.

Έπειτα από μεγάλη κινητοποίηση ανθρωπιστικών οργανώσεων, συνελήφθησαν 87 άτομα. Από αυτούς, 29 αφέθηκαν ελεύθεροι πέρσι και 15 φέτος…

Σχεδόν τίποτα σε αυτήν την “γιορτή” δεν θύμιζε επέτειο θανάτου. Την παραμονή

η αντιπροσωπεία του Σαν Σαλβαδόρ Ατένκο εν δράσει. Πρώτος στο κέφι και στο χορό ο Ιγνάσιο δελ Βάγιε, που είχε καταδικαστεί σε 112,5 χρόνια φυλάκιση και αφέθηκε ελεύθερος το καλοκαίρι μετά από 4 χρόνια κάθειρξης για τη συμμετοχή του στους κοινωνικούς αγώνες του Ατένκο.

αρχηγοί του κεφιού ήταν η αποστολή από το Σαν Σαλβαδόρ Ατένκο (άλλη ιστορία αυτή) που κατέφτασαν με τις ματσέτες του (κάτι μεταξύ μπαλτά και χατζάρας). Τραγουδήσαμε, χορέψαμε, φωνάξαμε συνθήματα. Μοναδική εξαίρεση η Μαρία, που αφηγήθηκε σε τσοτσίλ (ιθαγενική γλώσσα της Τσιάπας) την ιστορία του αδερφού της, αρχίζοντάς τη με ένα λιγμό.

Το βράδυ, υπό τους ήχους παραδοσιακής μουσικής, πραγματοποιήθηκε στο θεατράκι που φτιάχτηκε για τις επετείους μια μαγευτική τελετή των μάγιας, προσφέροντας πάνω σ’ ένα στρώμα με πευκοβελόνες καλαμπόκια, τορτίγιες, πορτοκάλια, μπανάνες και δυο καζάνια ατόλε με ρύζι. Στο κέντρο ήταν ένας σταυρός που στα τέσσερα πόδια της βάσης του έγραφε “Αλήθεια, Δικαιοσύνη, Ελπίδα, Ειρήνη”. Το μικρό θεατράκι είχε στις τρεις πλευρές που πλαισίωναν τη “σκηνή” 45 πράσινους σταυρούς, ένα για κάθε δολοφονημένο.

Στο βίντεο κάνω αποτυχημένο φόκους στον ιερέα του Ακτεάλ.

η χορωδία του Ακτεάλ, βασικό κομμάτι της τελετής και της δέησης, μας καλωσόρισε τραγουδώντας σε τσοτσίλ και ισπανικά. Τραγουδήσαμε κι ένα τραγούδι, στο οποίο δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση από τον ιερέα του Ακτεάλ: "Δεν φοβόμαστε, δεν φοβόμαστε, δεν θα ξαναφοβηθούμε ποτέ. Θέλω η χώρα μου να είναι ευτυχής, με αγάπη και ελευθερία". Δεν έλειψε και μια σουρρεαλιστική φάση το βράδυ, όταν κρατώντας τα κεριά μας τραγουδήσαμε όλοι μαζί την Άγια Νύχτα στα ισπανικά. Ευτυχώς την κατάλληλη στιγμή πήγα στην τουαλέτα για να προλάβω μόνο το τέλος του μισητού μου Μικρού Τυμπανιστή. Τέλος τα χριστούγεννα για φέτος.

Μετά την τελετή μίλησε μια γιατρός από την πρωτεύουσα, που υποστηρίζει τη μικρή αυτόνομη κλινική του Ακτεάλ, και την εκπαίδευση των 15 νεαρών προωθούντων την υγεία (promotores de salud) από διάφορες κοινότητες που συμμετέχουν στην οργάνωση των Αμπέχας. Επισκέφτηκα την κλινική την επομένη και μίλησα για λίγο με το “γηραιότερο” (γύρω στα 30 ίσως) των προωθούντων την υγεία, που μένει σ’ ένα χωριό γύρω στη 1,5 ώρα με τ’ αυτοκίνητο. Δύσκολα τα πράγματα. Οι πόροι λιγοστοί. Φάρμακα λίγα. Σκοπός τους να ξεκινήσουν εμβολιασμούς, μετά την εκπαίδευση πέντε προωθούντων την εκπαίδευση που με το νέο έτος θα μεταβούν στην πρωτεύουσα μ’ αυτόν τον σκοπό. Αν φυσικά βρουν τα χρήματα για τα εμβόλια. Εννοείται πως αυτά τα 11 παλικαράκια και οι 4 κοπελιές προσφέρουν εθελοντικά τις υπηρεσίες τους στις κοινότητές τους.

Την επομένη δεν ξύπνησα στις 6 το πρωί που θα ήταν το ανέβασμα (ας με διορθώσει κάποιος) της σημαίας. Στις 8 όμως που θα ξεκινούσε η λιτανεία ήμουν εκεί, μετά από ένα ιδιαίτερα κρύο βράδυ, αφού όσα ρούχα κι

η έναρξη της λιτανείας

αν έβαλα δεν κατάφερα ναμειώσω την παγωνιά που ερχόταν απ’ το τσιμέντο. Περπατήσαμε γύρω στη μισή ώρα στο μαγευτικό τοπίο των βουνών της Τσιάπας, προσπερνώντας τρία χωριά. Στην επιστροφή ήμασταν οι διπλάσιοι (ίσως γύρω στα 400 άτομα). Ακούγονταν συγχρόνως ένα παραδοσιακό συγκρότημα που είχε έρθει από την κοινότητα Σαν Χουάν Τσαμούλα και βρισκόταν μπροστά, η χορωδία του Ακτεάλ στη μέση και μια μπάντα χάλκινων στο τέλος της πομπής. Ίσως από τις πιο μαγευτικές διαδρομές που έχω περπατήσει σε άσφαλτο.

Για τη λειτουργία που ακολούθησε, σε τσοτσίλ και ισπανικά, είχαν έρθει ιερείς από διάφορες περιοχές, με λευκά άμφια και επιτραχήλια στα χρώματα των ιθαγενικών

τοιχογραφία από το βωμό που βρίσκεται κάτω από το θεατράκι

ρούχων. Όλοι της σχολής της Θεολογίας της Απελευθέρωσης (αυτό θέλει πολλή μελέτη) που αποτέλεσε τη βάση για τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων των ιθαγενών και την πρώτη ύλη του ζαπατιστικού στρατού. Παρότι η τελετή ήταν πολύ ενδιαφέρουσα, δεν θα κρύψω ότι κυκλοφορούν διάφορες φωτογραφίες που με δείχνουν στις αγκάλες του Μορφέα…

Συγκινητική στιγμή ήταν ένα θεατρικό που παρουσιάσιασαν πιτσιρίκια, παιδιά επιζώντων από τη σφαγή. Ένα παιδάκι δέντρο, γύρω του παιδάκια ζωάκια και παιδιά  χωρίς μεταμφίεση. Ο θάνατος ήρθε να τους σκοτώσει όλους. Κι όμως ήρθαν άλλοι και άρχισαν να τραγουδούν για την ελπίδα και την ειρήνη. Θα ρωτήσεις γιατί τραγουδάμε, απε

ο βωμός (το santuario θέλω να αποδώσω αλλά δεν βρίσκω λέξη)

ύθυνε ο μεγαλύτερος το λόγο στους παραστρατιωτικούς και στην αστυνομία. Γιατί αυτό μας δίνει δύναμη. Και συνέχισε να τους δίνει δύναμη ακόμη και αφότου βγήκαν οι παραστρατιωτικοί από τη φυλακή. Και όλοι μαζί ενωμένοι έδιωξαν το θάνατο. Και επέστρεψαν τα πουλιά και τα ζώα, και τα παιδιά έβαλαν κλαδιά και λουλούδια στο παιδάκι δέντρο που άνθιζε.

Λίγο πριν το κλείσιμο της τελετής με τη δέηση στο βωμό που βρίσκεται κάτω από το θεατράκι απονομήθηκαν 45 σταυροί στις οικογένειες των δολοφονηθέντων. Κάποιοι συγκένρωσαν 2-3. Μικρά

τι να 'χασε ο παππούς; αδερφό, γυναίκα, γιο, κόρη, εγγόνι; όλους μαζί;

παιδιά και γέροντες που μετά βίας περπατούσαν ήρθαν να παραλάβουν τους σταυρούς των δικών τους. Κι όμως δεν ακούστηκε ούτε ένας λιγμός, δεν κύλησε ούτε ένα δάκρυ. Σχολιάζοντάς το μετά με μια φίλη Μεξικάνα, θα μου επιβεβαίωνε αυτό που ήδη έχω παρατηρήσει. Οι κηδείες είναι γενικά γιορτινές.

Τους ήχους του κοινοτικού γεύματος που μας πρόσφεραν συνόδευαν οι ήχοι από τις κιθάρες και το τραγούδι της αντιπροσωπίας του Σαν Σαλβαδόρ Ατένκο. “Ελάτε να κάνουμε κέφι σύντροφοι. Χωρίς χαρά δεν υπάρχει αγώνας. Λαός ενωμένος ποτέ νικημένος. Ζήτω το Ακτεάλ. Ο Ζαπάτα ζει, ο αγώνας συνεχίζεται”.

Σχετικοί σύνδεσμοι:

• το μπλογκ των Αμπέχας.
• η δημόσια καταγγελία των Αμπέχας για τη 13η επέτειο (για ισπανόφωνους).

το κοινοτικό ραδιόφωνο των Αμπέχας μετέδιδε ζωντανά τους εορτασμούς του τριημέρου

το χτένισμα των κοριτσιών της χορωδίας, αλλά και πολλών γυναικών κάθε ηλικίας με κορδέλες σε διαφορετικά χρώματα

ένα πραγματικό έργο τέχνης το πόντιουμ

δεν μπόρεσα ν' αντισταθώ να μη βάλω σ' αυτή τη φωτογραφία. Την έβγαλα τον περασμένο μήνα, όταν δεν είχε πολύ κόσμο το χωριό

θα κλείσω με το πανό που ήταν στο φόντο: "Συνεχίζουμε ν' αντιστεκόμαστε και να χτίζουμε την αυτονομία"...

ημέρα αυτονομίας σ’ ένα χωριό της Άλλης Καμπάνιας

Επέτειος της μεξικανικής επανάστασης σήμερα που ανέτρεψε τον δικτάτορα Πορφίριο Ντίες το 1910 και δημιούργησε το θεσμό των εχίδος, της συλλογικής ιδιοκτησίας καταλυμμένων εκτάσεων των μεγαλογαιοκτημόνων, που δέχεται μεγάλο πόλεμο από τη δεκαετία του ’90. Όμως το παρόν ποστ θα αναφερθεί σε μια άλλη επέτειο, αυτή της αυτονομίας του χωριού του Άγιου Ισίδωρου στην Τσιάπας που αυτήν την ημέρα πριν 5 χρόνια (μπορεί κι 7 γιατί δεν θυμούνται καλά) ανακήρυξε την αυτονομία του. Ένα μικρό χωριό 25 οικογενειών της φυλής των Τσοτσίλ στα υψίπεδα της Τσιάπας, αρχικά ζαπατιστικό που αποχώρησε στη συνέχεια για να γίνει ένα από τα χωριά της Άλλης Καμπάνιας, που προσυπογράφουν την Έκτη Διακήρυξη της Ζούγκλας Λακαντόνα. Ένα χωριό μικρό, με κέντρο υγείας που το λειτουργούν εθελοντές του χωριού και αυτόνομο δημοτικό που λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο.

Φτάσαμε γύρω στις 11, έχοντας χάσει τη λειτουργία με την οποία άρχισε η γιορτή. Περάσαμε από το χωριό χαιρετώντας οικογένειες που δεν συμμετείχαν στη γιορτή. Όπως θα μαθαίναμε στη συνέχεια, στο μέρος συμβιώνουν δυο κοινότητες, η μια αυτόνομη και η άλλη όχι. Περάσαμε από το κέντρο υγείας, το αυτόνομο δημοτικό και την εκκλησία και κατηφορήσαμε προς στο μέρος μέρος της γιορτής.

Δυο κτίσματα από σανίδες και τσίγκινη οροφή σχημάτιζαν ένα γάμα με ένα χώρο με γρασίδι μπροστά όπου ήταν ο χώρος της συγκέντρωσης. Οι άντρες φορούσαν τα γιορτινά τους, με μπλούζες κεντημένες με πολύχρωμα λουλούδια που πιστοποιούν την αξιοσύνη των συζύγων τους. Οι γυναίκες ήταν ντυμένες με παραδοσιακά, μαύρη φούστα και σκληρό μαντό με λουλούδια σε μωβ αποχρώσεις, με μπλεγμένες κορδέλες στις δυο πλεξίδες που είχαν όλες, μικρές και μεγάλες.

Προς έκπληξή μας δεν ήμασταν οι μόνοι ξένοι (εγώ και ο ισπανός σύντροφος που ξεκινήσαμε παρέα από το Σαν Κριστόμπαλ δε λας Κάσας, παίρνοντας το λεωφορειάκι από την αγορά και περπατώντας για μισή ώρα περίπου μέσα από την υπέροχη φύση και τις μίλπες της κοινότας, τα χωράφια του καλαμποκιού). Υπήρχαν κι άλλες ομάδες εθελοντών, περίπου 20 άτομα.

Η δική μας εμπειρία άρχισε με την αυτοπαρουσίαση διαδοχικά όλων των ξένων στο μικρόφωνο. Από πού είμαστε και τι κάνουμε. Μας καλοσώρισαν και ακολούθησε μια τελετή των μάγιας στο μικρότερο από τα δύο κτίσματα.

Το πάτωμα από πατημένη γη ήταν καλυμμένο με πευκοβελόνες (έθιμο που έχουν σ’ όλη την Τσιάπας για τις γιορτές). Ένας σταυρός από λουλούδια ήταν στο πάτωμα μπροστά στην πόρτα: τέσσερα ορθογώνια με δυο κεριά στη μέση. Το ορθογώνιο προς την ανατολή σχηματιζόταν από κόκκινα λουλούδια, δυο κόκκινα καλαμπόκια κι ένα κόκκινο κερί στην άκρη. Είναι η κατεύθυνση του ήλιου. Το ορθογώνιο προς τη δύση ήταν μωβ (που ήθελε να είναι μαύρο) με δυο μαύρα καλαμπόκια και ένα μαύρο κερί στην άκρη. Είναι η κατεύθυνση της νύχτας. Το ορθογώνιο προς το νότο ήταν κίτρινο, με κίτρινα καλαμπόκια και κίτρινο κερί. Είναι η κατεύθυνση όπου στέκεσαι για να ζητήσεις λύσεις. Και η κατεύθυνση προς το βορρά ήταν άσπρη με άσπρα καλαμπόκια και άσπρο κερί, η κατεύθυνση των ονείρων και της ελπίδας. Στη μέση υπήρχαν δυο κεριά, ένα μπλε για τον ουρανό κι ένα πράσινο για τη Μάνα Γη και τη φύση. Στη βάση και στην κορυφή έκαιγαν 13 κεριά μικρά και άσπρα, για τα 13 πνεύματα και διάφορα άλλα 13 που δεν θυμάμαι.

Όλη η τελετή ήταν σε τσοτσίλ, οπότε μην περιμένετε να σας πω τι έλεγε. Γυρίσαμε διαδοχικά προς όλες τις κατευθύνσεις του ορίζοντα, ακούγοντας τα λόγια αυτής της αυτόχθονης γλώσσας και τον ήχο του καρακόλ, του μεγάλου κοχυλιού που καλούσε όλους να συμμετέχουν στην προσευχή, όποιοι κι αν ήταν κι όπου κι αν πορεύονταν. Όταν το χωριό αυτοανακηρύχτηκε αυτόνομο, διάφοροι οργανωμένοι σε κόμματα και παραστρατιωτικές ομάδες ήρθαν για παρενοχλήσουν τους κατοίκους, να τους πετάξουν πέτρες. Εκείνοι προσευχήθηκαν και κανένας από τους επιτιθέμενους δεν κατάφερε να μπει στο χωριό.

Στη συνέχεια η γιορτή είχε την παρουσίαση ενός θεατρικού, από ένα κοινοτικό εργαστήρι με το όνομα Y’achil Antzetic, προϊόν συλλογικού αυτοσχεδιασμού με τη βοήθεια μιας Αυστραλέζας. Στο εργαστήρι συμμετείχαν στην πλειονότητα γυναίκες τσοτσίλ και η πλοκή ήταν πολύ προωθημένη: η κόρη ενός αλκοολικού αναγκάζεται να κατεβεί από το χωριό της στην πόλη για να πουλήσει τα προϊόντα χειροτεχνίας της. Όμως σε σύγκριση με τις άλλες γυναικείες μπλούζες και φορέματα που είναι αρκετά φτηνά, τα δικά της είναι πολύ πιο ακριβά και στη “μόδα” των ιθαγενών. Έτσι δεν μπορεί να πουλήσει τίποτα στο φραγκοφορεμένο κοινό της αγοράς. Στεναχωρημένη και αφού έχει δεχτεί την περιφρόνηση των πελατισσών αρχίζει να κλαίει όταν την βρίσκουν τρεις φραγκοφορεμένες φιλενάδες της. Της λεν να πάει να δουλέψει σε σπίτι. Ο μισθός είναι πολύ χαμηλός και εργοδότρια της συμπεριφέρεται άσχημα. Το βράδυ οι φιλενάδες έρχονται να την πάρουν για να βγουν. Φυσικά όμως δεν μπορεί να πάει με τα δικά της ρούχα, αλλά να φορέσει άλλα, δυτικά. Πηγαίνουν σ’ ένα κλαμπ, όπου τη βάζουν να πιει μπύρα, ενώ αργότερα της την πέφτει ένας άντρας με τον οποίο φεύγει και μένει έγκυος. Η εργοδότρια της προσφέρει την επιλογή να της πληρώσει τα πάντα αλλά να αφήσει το παιδί που θα γεννήσει. Εκείνη αρνείται και χάνει τη δουλειά της. Ο πατέρας της δεν την δέχεται, καθώς συνιστά ντροπή για την κοινότητα. Έπειτα από μερικούς μήνες γυρίζει με το παιδί και η οικογένεια τη δέχεται.

Μετά το τέλος του θεατρικού, οι γυναίκες που συμμετείχαν (που ήταν σε τσοτσίλ και ισπανικά, που εδώ τα λέμε καστεγιάνικα) πήραν μία μία το λόγο. Οι άντρες πρέπει να ‘ναι πιο προσεκτικοί γιατί προκαλούν μεγάλο πόνο στις γυναίκες. Στη συνέχεια πρέπει ν’ αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους, αλλά και οι οικογένειες δεν πρέπει να διώχνουν μια γυναίκα έγκυο τη στιγμή που περισσότερο από ποτέ οφείλουν να της δείξουν την αλληλεγγύη τους. Έπειτα πήρε το λόγο ο εντεταλμένος διοργανωτής της γιορτής (που έχει αυτήν την αρμοδιότητα για δύο χρόνια). Επανέλαβε σε τσοτσίλ σχεδόν τα ίδια (μου μετέφραζε μια κυρία δίπλα μου, μ’ ένα τεράστιο ασημένιο χαμόγελο) συμπληρώνοντας ότι οι οικογένειες πρέπει να προσέχουν τις κόρες τους. Ο ίδιος, φίλος του συντρόφου που πήγαμε παρέα, χρόνια παντρεμένος, δεν θέλει να κάνει παιδιά (αρκετά προωθημένο για τις κοινότητες). Το όνομα του έργου ήταν “Μια ιστορία ζωής”, η ιστορία που βιώνουν πολλές ιθαγενείς γυναίκες.

Στη συνέχεια άρχισε η μουσική, με ζωντανό συγκρότημα και ένα ηχοσύστημα που θα μπορούσε να καλύψει στάδιο, με ρεύμα που όλοι οι αυτόνομοι δήμοι παίρνουν από τις εθνικές οδούς χωρίς να πληρώνουν. Οι γυναίκες της κοινότητας έφτιαχναν στο μεταξύ τις τορτίγιες για το γεύμα που θα ακολουθούσε. Κι επειδή ήταν γιορτή, περιλάμβανε κρέας σε μια νοστιμότατη σούπα με ρύζι. Πρώτα σερβιρίστηκαν οι ξένοι στο τραπέζι που στήθηκε στο άλλο κτίσμα του χώρου και μετά οι υπόλοιποι.

Γύρω στις 16:30 χαιρετίσαμε και πήραμε το δρόμο της επιστροφής, συζητώντας, αναλύοντας, και παρατηρώντας την αμερικάνικη ποικιλία πεύκων και προσπαθώντας ν’ αναγνωρίσουμε με μικρή επιτυχία άλλα είδη που δεν υπάρχουν στην Ευρώπη…

το αντικαπιταλιστικό παράδειγμα των καφεπαραγωγών της Οαχάκα

Τη δεκαετία του ’80, ο τότε πρόεδρος του Μεξικού Σαλίνας δε Γκορτάρι, άρχισε ένα εκτενές πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων που άφησε στα χέρια του κράτους μόνο την εταιρεία ηλεκτρισμού και την εταιρεία πετρελαίου. Ανάμεσα στ’ άλλα, μια συνταγματική μεταρρύθμιση επέτρεπε την ιδιωτικοποίηση της παραδοσιακής κοινοτικής γης και των εχίδος, του θεσμού της κοινοτικής γης που διαμορφώθηκε μετά τη Μεξικανική Επανάσταση του 1910-17. Στην Οαχάκα, το 1999 που γράφτηκε η αναφορά του περιστατικού που θα ακολουθήσει, το 90% της γης συνέχιζε να είναι κοινοτική (την τελευταία δεκαετία έπεσε το 75%, ποσοστό επίσης υψηλό φυσικά).

Σε αυτές τις γαίες, λοιπόν, ζούσαν 60.000 καφεπαραγωγοί που παρήγαν για τη διεθνή αγορά. Μετά από 10 χρόνια προσπάθειας, κατάφεραν να παραμερίσουν τους μεσάζοντες που καρπώνονταν σημαντικό μέρος των κερδών, και να δημιουργήσουν  μια οργάνωση για όλους τους παραγωγούς ώστε να μπορούν να διαπραγματεύονται οι ίδιοι την παραγωγή τους. Η οργάνωση αποφάσισε να στείλει αντιπροσώπους της στη Νέα Υόρκη. Όμως εκείνη η χρονιά υπήρξε υπεραφθονία καφέ, με αποτέλεσμα η αντιπροσωπεία να μην κατορθώσει να πάρει κάποια αξιοπρεπή τιμή. Απογοητευμένοι βρέθηκαν σ’ ένα μπαρ όπου έτυχε ν’ αρχίσουν κουβέντα με κάποιον που επίσης ασχολούνταν  με το εμπόριο του καφέ. Εκείνος ρώτησε τους παραγωγούς τι μικροβιοκτόνα και χημικά λιπάσματα χρησιμοποιούσαν.

- Κανένα, του απάντησαν οι παραγωγοί. “Δεν έχουμε λεφτά να τ’ αγοράσουμε”.

- Καταπληκτικά! Παράγετε βιολογικό καφέ. Και τέτοιο προϊόν μπορείτε να πάρετε καλή τιμή.

Και όντως έτσι έγινε: οι απολαβές ξεπέρασαν κατά πολύ τις προσδοκίες των παραγωγών.

Ήρθαν όμως αντιμέτωποι με το δίλημμα τι να κάνουν με αυτά τα απροσδόκητα κέρδη. Το θέμα τέθηκε στη συνέλευση των παραγωγών. Επί τρείς μήνες συζητούνταν οι διάφορες προτάσεις. Στο τέλος έφτασαν σε συμφωνία: ξερίζωσαν τα μισά καφεόδεντρα και φύτεψαν καλαμπόκι και φασόλια (τα δύο βασικά ήδη διατροφής στο Μεξικό), καθώς και λαχανικά, ούτως ώστε να ανεξαρτητοποιηθούν από την αγορά για τα βασικά μέσα επιβίωσης (πάρτε μια ανάσα γιατί έρχεται κι άλλο καλό). Επιπλέον η εκρίζωση των δέντρων έγινε ως εξής: δεν έχασε κάθε παραγωγός τα μισά του δέντρα, αλλά επιλέχτηκαν τα πιο γερά και καρποφόρα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα άλλοι παραγωγοί να χάσουν όλα τα δέντρα τους, ενώ άλλοι να τα κρατήσουν όλα. Με τη συμφωνία όμως κανείς δεν έβγαινε χαμένος: τα χρήματα από το εμπόριο του καφέ, μαζί με τα προϊόντα της προς επιβίωση παραγωγής διαμοιράζονταν σε όλα τα μέλη της οργάνωσης.

Με τις υγείες μας!

Πηγή: Gustavo Esteva, “Indigenous autonomy in Oaxaca, Mexico”, στο Auroras of the zapatistas: Local & global struggles of the Forth World War, εκδ. της κολεκτίβας “Midnight Notes”, Jamaica Plain 2001, σελ. 17-21.