γιορτή της θυσίας, αΐντ ουλ-άντα ή κουρμπάν μπαϊραμί

(το ποστ περιέχει σκληρές εικόνες σφαγμένων ζώων. Οι ευαίσθητες καρδιές παροτρύνονται να μην τις δουν)

πρόβατα επί σφαγή τη βδομάδα πριν τη γιορτή στην αγορά του Μπαμπ ελ-Λουκ. Παραδίπλα περίμενε και μια αγελάδα τη μοίρα της.

Μια και δεν έχω καταφέρει ακόμη ν’ ανεβάσω το βίντεο που θέλω για το επόμενο ποστ, θα επιστρέψω για λίγο στο μουσουλμανικό κόσμο, μιας και μου θύμισε ο Stazybo Horn τη “Γιορτή της Θυσίας” που γιορτάζουν σήμερα οι μουσουλμάνοι.

ανήμερα της γιορτής πριν δυο χρόνια. Οι ίδιες εικόνες κυριαρχούν σήμερα σε όλες τις μουσουλμανικές πόλεις. Αν σοκάρεστε, θα έλεγα πως η εικόνα με τις σειρές των σουβλισμένων ζώων σε πολλές πόλεις ο Πάσχα είναι αρκούντως σοκαριστικές για τους ξένους επισκέπτες!

το αίμα των αθώων ζώων πλημμύριζε πριν δυο χρόνια τους δρόμους του Καΐρου, το ίδιο διάστημα που στην Αθήνα το αίμα ενός αθώου παιδιού είχε βάψει τον πεζόδρομο της Μεσολογγίου. Και φέτος, της αμερικανίδας ακτιβίστριας που άφησε το αίμα της στην Πατησίων, χτυπημένη από τις δυνάμεις καταστολής που πληρώνονται από τους εργαζόμενους της Ελλάδας. Ό,τι έχει κάθε χώρα...

Η γιορτή αυτή είναι μια ενθύμιση της θυσίας που ήταν διατεθειμένος να κάνει ο Αβραάμ θυσιάζοντας το γιο του Ισμαήλ (και όχι τον Ισαάκ), πριν την παρέμβαση του θεού που έβαλε ένα κριάρι στη θέση του. Η επέτειος γιορτάζεται με τη δημόσια σφαγή ζώων που πλημμυρίζουν τους δρόμους των μουσουλμανικών πόλεων. Προσφορές (ζώα προς σφαγή) κάνουν οι πλούσιες οικογένειες στα σπίτια τους, οι αγορές κρεάτων και τα σουπερμάρκετ. Τα ζώα τρέφονται με καθαρή τροφή για μια βδομάδα και σφάζονται την ημέρα της γιορτής. Το 1/3 του ζώου το κρατούν αυτοί που κάνουν τη θυσία, το άλλο τρίτο δίνεται σε φίλους και γνωστούς και το άλλο τρίτο μοιράζεται σε φτωχούς. Θεωρείται μεγάλη ευλογία να είσαι παρών την ώρα της σφαγής που ξεκινά μετά την πρωινή προσευχή και μπορεί να κρατά μέχρι το βράδυ.

Τη χρονιά που βρισκόμουν στο Κάιρο, πριν δύο χρόνια, η γιορτή είχε πέσει μαζί με τα Δεκεμβριανά της Ελλάδας, δυο μέρες μετά τη δολοφονία του Γρηγορόπουλου. Είχαμε πάει στη χερσόνησο του Σινά για το Σαββατοκύριακο, καθώς για τους περισσότερους θα ήταν τετραήμερη αργία, και γύρισα την επομένη της δολοφονίας, για να βρω το mail μου και το fb σε κατάσταση πανικού με ένα όνομα που πρώτη φορά άκουγα να ξεχωρίζει, αυτό του Αλέξανδρου. Μέσα στην τρέλα αυτή που με καθήλωσε για ένα μήνα μπροστά στον υπολογιστή χωρίς να μπορώ να είμαι μέρος και να κάνω κάτι (αργότερα οργανώσαμε μια εκδήλωση

η θέα από το παράθυρο των Ταϊλανδών όπου πήγαμε να δειπνήσουμε

αλληλεγγύης) δέχτηκα τις επίμονες παροτρύνσεις μιας Αιγυπτιοπούλας να δειπνήσουμε με μια παρέα Ταϊλανδών.

Ο δρόμος μπροστά στην τοπική αγορά της γειτονιάς μου στο Μπαμπ ελ-Λουκ είχε πλημμυρίσει στο αίμα, και καθώς δεν υπάρχουν φρεάτια στο κέντρο (γιατί ποτέ δεν βρέχει) έμεινε αρκετές ημέρες εκεί. Κάτω από το σπίτι των Ταϊλανδών η σφαγή είχε λάβει διαστάσεις γενοκτονίας. Μαγειρέψαμε όλοι μαζί και καθίσαμε στο πάτωμα

στον ίδιο δρόμο, ζώα που θα συναντούσαν σύντομα τη μοίρα τους

του χωρίς έπιπλα σπιτιού, στο οποίο μέχρι να φύγουμε δεν είχα καταφέρει να καταλάβω πόσα άτομα έμεναν.

Η σφαγή τέλειωσε, η εξέγερση στην Ελλάδα θα συνεχιζόταν και οψόμεθα και για το άμεσο μέλλον (πάλι λείπω εγώ, αλλά δεν πειράζει)…

Υ.Γ. Κουρμπάν μπαϊραμί είναι η τούρκικη ονομασία της γιορτής.

ένα μόνο μέρος της παρέας των 15 περίπου ατόμων που βρεθήκαμε εκείνο το βράδυ στο σπίτι των Ταϊλανδών

άραβες άντρες και παιδιά

Δεν βλέπεις απ’ την αρχή πράγματα όταν βρίσκεσαι σε μια άλλη κουλτούρα. Η συμπεριφορά όμως τον αράβων αντρών απέναντι στα παιδιά τους ή στα παιδιά εν γένει είναι κάτι που άρχισα να παρατηρώ σχετικά γρήγορα οπότε είχα την ευκαιρία να το δω σε διαφορετικούς ανθρώπους, διαφορετικές φάσεις, στο Κάιρο και στη Σάναα (Υεμένη).

Ένας από τους πρώτους άντρες που παρατηρούσα ήταν ο δύστροπος θυρωρός μου στο Κάιρο (‘ελ-μπάουαμπ’ αραβιστί). Ποτέ δεν με συμπάθησε. Του είχε βάλει λόγια η σπιτονοικοκυρά μου (που ήθελε να με διώξει απ’ το σπίτι πριν κλείσει μήνας) και μετά ήμασταν μικτό σπίτι (είχα και άντρα συγκάτοικο), οπότε, εξώλης και προώλης. Τότε δεν μπορούσα ακόμη να καταλάβω πόσο εξώλης και πόσο προώλης, απλά διεκδικούσα, γράφοντας μάλιστα και σε μια mailing list του Καΐρου για το δικαίωμά μας ως νοικάρηδες να μένουμε με ό,τι σύνθεση γουστάρουμε κι ότι η απαίτηση των σπιτονοικοκύρηδων για μονό-φυλα διαμερίσματα ήταν παράνομη. Θαρρώ πως πλέον δεν θα το έκανα.

Ο δύστροπος λοιπόν θυρωρός μου, με την κελεμπία και ένα μαντήλι δεμένο στο κεφάλι όπως το δένουν στην Άνω Αίγυπτο (δεν ξέρω αν ήταν από κει), που έμενε με την πολυμελή οικογένειά του κάτω από τη σκάλα και συχνά κοιμόταν με το μεγάλο του γιο σε ένα χώρο που ανοιγόταν στο πάνω μέρος της σκάλας εισόδου, στρωμένο με χαλί που χρησιμοποιούνταν ως το τζαμί της πολυκατοικίας, άλλαζε εντελώς μούρη αν τύχαινε και περνούσε κανένα πιτσιρίκι, αγόρι ή κορίτσι. Θα το έπαιρνε στην αγκαλιά του, θα το έπαιζε, θα το ρωτούσε πραγματάκια. ‘Μπράβο ευαισθησίες’, σχολίαζα από μέσα μου. Στην πορεία θα παρατηρούσα ότι αυτή είναι η συνήθης συμπεριφορά των αντρών απέναντι στα παιδιά, δεν μπορώ να μιλήσω για όλο τον αραβικό κόσμο, αλλά τουλάχιστον για τις δύο χώρες που επισκέφτηκα.

Στο Κάιρο έβλεπες τύπους με κελεμπίες και με τη χαρακτηριστική μελανιά στο κεφάλι από τις προσευχές να

Ψάχνω να βρω φωτο αντρών με παιδάκια και δεν βρίσκω. Πάντως έτσι ντύνονταν τα κοριτσάκια στη Σάναα προ μπούργκας, οπότε μπορείτε να φανταστείτε το θέαμα...

κρατούν πιτσιρίκια λίγων ετών χωρίς να φαίνονται κάπου κοντά οι μανάδες τους. Το πιο ακραίο που είδα ήταν στο Κάιρο, στο Μετρό, έναν τύπο επίσης κελεμπιοφόρο (=θρήσκος) που τάιζε σε ένα κάθισμα της στάσης ένα μωρό με μπιμπερό! Η μάνα του μωρού δεν ήταν μαζί του. Στην Υεμένη έβλεπες άντρες με τη ζάναά (=κελεμπία) τους, ζωσμένοι τη τζαμπία τους (μικρό σπαθάκι) και το κεφαλομάντηλό τους, να κρατούν από το χέρι μικρά κοριτσάκια ντυμένα σαν παρανυφάκια (έτσι ντύνονται τα κοριτσάκια πριν βάλουν τη μπούργκα) και φαινόταν τόσο μα τόσο περίεργο το θέαμα! Στο τέλος του Ραμαζανιού που συνηθίζονται επισκέψεις από σπίτια σε σπίτια, ο αδερφός της σαναανέζας γειτόνισσάς μου ήρθε από το χωριό μόνος του με έξι πιτσιρίκια, εκ των οποίων τα δύο ήταν δικά του και τα τέσσερα του άλλου του αδερφού, και με ηλικίες από 3 ετών μέχρι 11!! Όταν έλεγα στη γειτόνισσά μου πόσο πολύ μου κάνει εντύπωση η συμπεριφορά των αντρών με τα πιτσιρίκια, μου είπε ότι ο πατέρας της έπλενε και άλλαζε όλα τα 9 παιδιά του!

Όσες φορές έβλεπα μαζί ζευγάρια, και στις δύο πόλεις, σχεδόν ποτέ δεν κράταγε η γυναίκα τα παιδιά -στα χέρια ή από το χέρι- ούτε και το καρότσι. Σ΄ένα ταβερνείο στο Κάιρο που παρατηρούσα ένα ζευγάρι όντας με δυο φίλους που είχαν έρθει από την Ελλάδα, ο άντρας ήταν αυτός που σηκωνόταν από το φαΐ κάθε φορά που έκλαιγε το μωρό τους. Δεν θυμάμαι αν είχε σηκωθεί να τ’ αλλάξει κιόλας…

Όλοι οι συμβατικοί άνθρωποι που γνώρισα (εννοώ που ανήκαν κάπως στο μέσο όρο, μη άθεοι, μη αριστεροί, μη αναρχικοί στο Κάιρο, γιατί στην Υεμένη απέφυγα τέτοιες επαφές) είχαν ως όνειρο να παντρευτούν και να κάνουν παιδιά. Μιλάμε για άγχος. Θα τα καταφέρουν να έχουν δουλειά; Να βρουν γυναίκα; Για να κάνουν παιδιά; Τα παιδιά; Τα παιδιά είναι ευλογία! Τέτοια πλάκα είχα πάθει, που έλεγα ότι αν ποτέ έκανα παιδιά, με Άραβα θα τα έκανα! Απλά απίστευτο και απίστευτοι!

Δεν ξέρω αν όλη αυτή η στοργή έχει τις ρίζες της στην παράδοση και τη θρησκεία, που λέει ότι τα παιδιά ανήκουν στον άντρα. Καμία γυναίκα που χωρίζει τον άντρα της δεν συζητά να πάρει την κηδεμονία των παιδιών, αν και νομίζω πως κάτω από μια ηλικία συνήθως τους τα δίνουν (νομίζω πως είναι πρόσφατη εξέλιξη), αλλά μετά από μια ηλικία πρέπει να τα επιστρέψουν στην οικογένεια του πατέρα. Μια φίλη της αντισυμβατικής σαναανέζας φίλης μου, πρώην μέλος της υεμενέζικης παροικίας του Τζιμπουτί, όταν χώρισε τον άντρα της του άφησε τα 9 παιδιά της, όσα επέζησαν από τις 16 γέννες που είχε κάνει. Δεν το συζήτησε φυσικά καθόλου να τα πάρει ή να πάρει κάποια. Δεν ξέρω αν θυμάστε  πριν χρόνια μια ιστορία στην Ελλάδα, με μια Ελληνίδα που είχε παντρευτεί έναν Αιγύπτιο, χώρισαν και πήρε τα δυο παιδιά τους και επέστρεψε στην Αίγυπτο και εκείνη προσπαθούσε να τα πάρει πίσω. Πού πήγαινες καλή μου με τέτοιο καιρό…

Αυτές οι εικόνες με τους κελεμπιοφόρους που κρατάν αγκαλιά, στους ώμους ή από το χέρι πιτσιρίκια είναι από τις πιο όμορφες που έχω κρατήσει από αυτές τις χώρες, τις σκέφτομαι, τους σκέφτομαι, και χαμογελώ…

ένα ακόμη Ραμαζάνι

Οι φεγγαροπαρατηρητές έχουν αρχίσει εδώ και καιρό να σχηματίζουν τις ομάδες τους. Το Ραμάζάνι αναμένεται να αρχίσει στις 11 Αυγούστου και πιθανότατα θα τελειώσει γύρω στις 10 Σεπτέμβρη. Φυσικά κανείς δεν ξέρει ακριβώς, καθώς σύμφωνα με το Κοράνι πρέπει να υπάρξει πιστοποιημένη θέαση του φεγγαριού, καθώς τα απρόσωπα ανθρώπινα ημερολόγια δεν φτουράνε εδώ πέρα! Όλοι λοιπόν περιμένουν την τελευταία μέρα που θα ανακοινωθεί από τον εκάστοτε πρόεδρο ή μουφτή η έναρξη του Ραμαζανιού για να πάρουν τις άδειές τους και γίνεται ένας χαμός!

Η νηστεία συνίσταται σε απαγόρευση σε ο,τιδήποτε εισέρχεται στο σώμα -υγρό, στερεό, καπνό- από την πρώτη προσευχή πριν την ανατολή του ηλίου (το φατζρ) μέχρι την τελευταία προσευχή μετά τη Δύση. Στην Υεμένη και τα δύο αυτά άλλαζαν κάποια λεπτά κάθε μέρα, ακολουθώντας τον ήλιο, ενώ στην Αίγυπτο υπήρχε καθόλη τη διάρκεια του μήνα μια σταθερή ώρα και για τα δύο. Από τη νηστεία εξαιρούνται τα άτομα με σοβαρά προβλήματα υγείας, οι πολύ ηλικιωμένοι, τα παιδιά και οι γυναίκες που έχουν περίοδο (οι οποίες δεν προσεύχονται κιόλας αυτές τις μέρες), οι εγκυμονούσες και όσες θηλάζουν. Και όταν λέμε ότι δεν μπαίνει και βγαίνει τίποτα, εννοούμε ότι νηστεύεται και το κάπνισμα, το σεξ και τα φιλιά. Κάποιοι μάλιστα άντρες δεν δίνουν καθόλου τα χέρια τους για χειραψία με γυναίκες καθόλη τη διάρκεια του Ραμαζανιού. Μετά φυσικά το ιφτάρ (το σπάσιμο της νηστείας το απόγευμα) όλα είναι επιτρεπτά (στα αγγλικά το λένε breakfast = σπάσιμο της νηστείας, οπότε αν σας καλέσουν μην πάτε το πρωί!).

Στη διάρκεια του Ραμαζανιού οι ώρες αλλάζουν. Καθώς οι περισσότεροι δεν κοιμούνται μέχρι στις 4-4:30 το πρωί που είναι το τελευταίο γεύμα της ημέρας και προσπαθούν να ξυπνούν όσο πιο αργά γίνεται, δεν είναι διόλου απίθανο τα μαγαζιά να είναι ανοιχτά 1 και 2 η ώρα το πρωί και οι δρόμοι να είναι γεμάτοι κόσμο. Στο Ραμαζάνι η νύχτα γίνεται μέρα και όπου υπάρχουν οι αυστηροί περιορισμοί για τις γυναίκες και τα νυχτοπερπατήματα, χαλαρώνουν.

Αν νομίζετε πως είναι αγγαρεία το Ραμαζάνι για όσους νηστεύουν, κάνετε λάθος. Τα πιο χύμα τυπάκια που γνώρισα μού έλεγαν ότι περίμεναν κάθε χρόνο τη νηστεία με λαχτάρα. Γιατί; Γιατί είναι η προσευχή, η πνευματικότητα, η οικογένεια, η προσφορά, η κοινή-συλλογική εμπειρία. Όχι πως μπορώ να το καταλάβω πέραν από αυτά που μόλις είπα. Αλλά το έβλεπα σε πολύ κόσμο.

Το Ραμαζάνι λοιπόν είναι μήνας προσφοράς. Όντως είναι πολύ σύνηθες να σε καλέσουν, ως ξένο ή ταξιδιώτη, να φας με μια οικογένεια, ακριβώς επειδή είσαι ξένος ή ταξιδιώτης. Μου έτυχε στο Κάιρο να βρω την ώρα του ιφταρ (breakfast και μη μπερδεύεστε) κόσμο στο δρόμο που έδινε χουρμάδες στους περαστικούς και τους οδηγούς και που μοιράζονταν το φαγητό τους. Η λογική είναι να νιώσεις πώς αισθάνεται αυτός που πεινάει και επιπλέον όσα εξοικονομούνται από τη μη βρώση να δοθούν σε φιλανθρωπικούς σκοπούς. Ενώ στο Κάιρο το έκαναν αρκετοί, στη Σάναα νομίζω πως δεν άκουσα κανέναν και μάλλον δεν συνηθίζεται, παρόλο που ως χώρος είναι πολύ πιο θρησκευτικός.

Στην πράξη βέβαια τα πράγματα έχουν και μια άλλη όψη. Στην Υεμένη στο περασμένο Ραμαζάνι, ενώ είχε ανακοινωθεί παύση πυρός από την κυβέρνηση για το μήνα του Ραμαζανιού στον πόλεμο που διεξάγεται στο βορρά, στην πράξη οι εχθροπραξίες συνεχίστηκαν κανονικά. Επιπλέον, λόγω της έλλειψης φαγητού, αλλά ιδίως νερού και τσιγάρου, ο εκνευρισμός αυξάνεται σημαντικά και δεν είδα λίγες φορές σε αυτόν τον άγιο μήνα κόσμο να πλακώνεται με μπουνιές στο δρόμο. Είναι και στατιστικά επιβεβαιωμένο ότι αυξάνονται κατακόρυφα τα ατυχήματα.

Δεν ξέρω πώς μπορεί να βιώσει ένας ταξιδιώτης το Ραμαζάνι. Προσγειώθηκα στο Κάιρο με Ραμαζάνι και βλαστήμησα την ώρα. Δεν μπορούσες να βρεις μαγαζιά ανοιχτά το πρωί, καταπιεζόμουν γιατί δεν μπορούσα να φάω ή να πιω δημόσια και οι ώρες επισκέψεων όλων των μνημείων άλλαζαν λόγω Ραμαζανιού. Επιπλέον, ενώ κρατούσα ένα λογικό ωράριο ύπνου, μπορεί να ξυπνούσα στις 2 το πρωί από την πολυκατοικία που έχτιζαν πίσω από το χόστελ. Αν ήξερα βέβαια ότι γυρίζουν οι ώρες, ίσως να ήταν πιο βολικό. Στη Σάναα από την άλλη πλευρά πέρασα τέλεια στο Ραμαζάνι. Είχα φίλους που σπάγαμε τη νηστεία μαζί (παρότι ήξεραν ότι δεν νήστευα), καθόμασταν μετά μέχρι αργά μασώντας γκατ και κοιμόμουν το πρωί αφότου φώναζε ο μουεζίνης την εωθινή προσευχή. Έτσι, εναρμονισμένη στο χώρο, ευχαριστήθηκα Ραμαζάνι και πολύ ευχαρίστως θα το ξανάκανα. Βέβαια δεν ξέρω πόσο βολικό είναι αν είσαι ταξιδιώτης και θες να γυρίσεις κιόλας, τη στιγμή που θαρρώ όλα τα μνημεία κλείνουν γύρω στις 2 το μεσημέρι.

Ράμανταν ελ Καρήμ!

Εμπειρίες πλυντηρίου σε Αίγυπτο και Υεμένη

Μια φορά που καθόμασταν με την υεμενέζα γειτόνισσά μου στο σπίτι της και μασούσαμε γκατ, της έλεγα μια εξωτική ιστορία: στην Ελλάδα λοιπόν, και σε όλη την Ευρώπη, βάζεις τα ρούχα στο πλυντήριο, προσθέτεις το απορρυπαντικό, πατάς το κουμπί και μετά από μισή ώρα βγάζεις τα ρούχα πλυμμένα και στυμμένα! Πραγματικά δεν μπορούσε να το πιστέψει, τόσο ώστε την επόμενη φορά που θα επισκεφτώ τη χώρα θα έχω μαζί μου και το βίντεο μιας πλύσης, για του λόγου το αληθές!

Στην Υεμένη λοιπόν ΟΛΑ τα πλυντήρια έχουν ως εξής: διαθέτουν δύο χώρους, όπως φαίνεται στη διπλανή φωτογραφία. Ο μεγάλος είναι για πλύσιμο και ο μικρός για στύψιμο. Άνοιγεις τη χαμηλή βρύση που όλα τα υεμενέζικα μπάνια έχουν (κάποια έχουν μόνο αυτή, να αντικαθιστά και τη βρύση του νιπτήρα που δεν υπάρχει, και τη ντουζιέρα) και γεμίζεις τον κουβά. Μέχρι να γεμίσει, βάζεις τα ρούχα στο μεγάλο χώρο και ρίχνεις το απορρυπαντικό. Φτιάχνεις έναν καφέ, κάνεις ένα τσιγάρο, διαβάζεις και μισό άρθρο στην εφημερίδα. Ο κουβάς γέμισε, τον ρίχνεις πάνω από τα ρούχα και τον ξαναβάζεις κάτω από τη βρύση (ένας δεν φτάνει). Για να επισπεύσω τη διαδικασία έβαζα και μια λεκάνη στη βρύση του νιπτήρα, που για καλή μου τύχη είχα, και κάποιες φορές γέμιζα ταυτόχρονα και καμιά κατσαρόλα, μια κι η κουζίνα ήταν στον ίδιο όροφο (τα σπίτια στην Υεμένη έχουν διαρρύθμιση κάθετη: δύο δωμάτια σε κάθε όροφο). Εναλλακτικά υπήρχε και ο σωλήνας που φαίνεται στη φωτογραφία και μπορούσες να τον κρατάς κάτω από τη βρύση. Σε αυτήν την περίπτωση έπρεπε να ασκηθείς σε διαλογισμό συγκεκριμένου τύπου, ούτως ώστε να μη σου πέσει το χέρι που κρατά το σωλήνα. Έβαζες το πρόγραμμα που ήθελες – μαλακό ή σκληρό – και ρύθμιζες το χρόνο διάρκειας της πλύσης (δεν φαντάζομαι να θες παραπάνω επιλογές. Μήπως ήθελες και στους 40 βαθμούς; Ο θερμοσίφωνας είναι στο κάτω μπάνιο, δύο ορόφους δρόμο). Τους κάνεις μια πλύση. Μετά τα βάζεις στο μικρό για στίψιμο (μια και το ‘χεις) και στο μεταξύ γεμίζεις τον κουβά. Ο μεγάλος χώρος αδειάζει από έναν πλαστικό σωλήνα που ενωνόταν με τον πάτο, οπότε όταν τον κατέβαζες χαμηλότερα, απέβαλλε τα απόνερα. Διαβάζεις ένα άρθρο κλπ., να μη σας κουράζω. Η διαδικασία συνεχιζόταν και για το ξέπλυμα. Εν ολίγοις είχα μετακομίσει ένα γραφείο έξω από το μπάνιο του πλυντηρίου (είχε χώρο κι ένα ωραίο παραθυράκι) για να κάνω και καμιά δουλειά όσο γέμιζε ο κουβάς. Άλλωστε το πλυντήριο σε ειδοποιούσε πότε τέλειωνε το πλύσιμο ή το στύψιμο. Ο κουβάς δυστυχώς όχι…

Στην Αίγυπτο πάλι υπήρχαν και αυτόματα πλυντήρια, η κατάσταση όμως των απλών πλυντηρίων, που είχαν και ειδικές σκόνες πλυσίματος με την εικονίτσα τους απέξω, ήταν πιο πριμιτίφ. Επρόκειτο για ένα απλό βαρέλι (δεξιά). Η διαδικασία θα ήταν ίδια (με τον κουβά), αλλά για καλή μας τύχη στην Αίγυπτο είχαμε ντους με τηλέφωνο στον ίδιο χώρο, οπότε το γεμίζαμε από το ντους. Ρούχα, απορρυπαντικό. Λειτουργούσε με τον εξής τρόπο. Αυτό το μαύρο πράγμα που φαίνεται στα τειχώματα της φωτογραφίας δεξιά, περιστρεφόταν δημιουργώντας δίνη στο νερό. Στύψιμο στο χέρι και καμία επιλογή προγράμματος. Μπορούσες όμως να έχεις πλύση στους 40 βαθμούς, αφού ο θερμοσίφωνας ήταν στον ίδιο όροφο! Άδειαζε στη ντουζιέρα, από το σωλήνα που φαίνεται στο πλάι δεξιά του πλυντηρίου. Κι αφού είχε όλες αυτές τις ευκολίες αυτό το εξαίσιο μηχάνημα, φρόντιζε επιπλέον να δένει κόμπο τα ρούχα και να τα ξεχειλώνει. Γρήγορα περιόρισα τις πλύσεις μόνο σε τζην, πετσέτες και σεντόνια, αφότου όμως μου είχε ανοίξει τρύπες και είχε ξεχειλώσει τα εσώρουχά μου (εύκολος τρόπος να με αναγνωρίσετε αν βρεθώ στο κρεβάτι σας, καθώς δεν έχω πάρει καινούρια).

Η ανατολή είναι μια περιπέτεια, ατσαλώνει τα νεύρα και διευρύνει τα όρια της ανθρώπινης αντοχής και η δοκιμασία ξεκινά απ’ το σπίτι σου!

Υ.Γ. Φυσικά όταν γύρισα στην Ελλάδα, επέστρεψα στο πατροπαράδοτο πλύσιμο στο χέρι, καθώς κανένα από τα σπίτια μου εντός των συνόρων δεν με τίμησε μέχρι τώρα με ένα πλυντήριο.

ο άλλος Σαντάμ Χουσεΐν

Η γειτόνισσά μου στην Υεμένη δεν ήταν ο πρώτος άνθρωπος που μου μίλησε θετικά για τον Σαντάμ Χουσεΐν. Φωτογραφίες του είχα δει σε πολλά σπίτια, κατά κανόνα σε μεγάλο μέγεθος και περίοπτο χώρο. Η γειτόνισσά μου είχε επισκεφτεί το Ιράκ το 1995, τέσσερα χρόνια μετά τον πόλεμο, και έφυγε με τις καλύτερες εντυπώσεις. Τι γνώμη είχαν όμως για την επίθεση στο Κουβέιτ; Συζητώντας με κόσμο για να διαλευκάνω το μυστήριο, βρήκα ότι οι ρίζες της θετικής αντιμετώπισης του Σαντάμ βρίσκονταν τόσο στη σοσιαλιστικού τύπου πολιτική του, αλλά και στην άποψη που υπήρχε για το Κουβέιτ, ένα κράτος φάντασμα, ένα προτεκτοράτο που δημιουργήθηκε και συντηρήθηκε για τα πετρέλαια και τον έλεγχό τους.

Μια μικρή ματιά στην ιστορία της χώρας, μάλλον επιβεβαιώνουν τα λεγόμενα. Η περιοχή ήταν βρετανικό προτεκτοράτο από το 1899 μέχρι το 1961. Η Πετρελαϊκή Εταιρεία του Κουβέιτ (Kuwait Oil Company, KOC) ιδρύθηκε το 1934 από δύο εταιρείες, μια βρετανική (British Petroleum Company) και μια αμερικανική (Gulf Oil Corporation). Μέχρι το 1976, το Κουβέιτ κατάφερε να αποκτήσει τον έλεγχο της εταιρείας, με τους πρώην ιδιοκτήτες να αγοράζουν πετρέλαιο σε προνομιακές τιμές. Η χώρα βρίσκεται σε μια αφιλόξενη έρημο, που καταλήγει ωστόσο σε ένα αξιόλογο λιμάνι (το αφιλόξενο της χώρας φρόντιζαν κατά κανόνα να τονίσουν οι συνομιλητές μου. «Κανείς δεν μπορεί να ζήσει εκεί πέρα»). Το κράτος ζει από το πετρέλαιο και τις επενδύσεις, ενώ η πλειοψηφία των κατοίκων της είναι ξένοι εργάτες. Στον αραβικό κόσμο έχει φήμη φιλοαμερικανικής χώρας.

Από τη μια λοιπόν έχουμε ένα κρατίδιο χωρίς ιστορία που μοιάζει με προγεφύρωμα της δυτικής παρέμβασης του χειρότερου τύπου στην καρδιά του αραβικού κόσμου και από την άλλη έχουμε το Σαντάμ με μια πολιτική παροχών προς το λαό. Όλους όσους ρωτούσα πώς ήταν δυνατόν η Υεμένη να έχει 30 χρόνια των ίδιο πρόεδρο, μου απαντούσαν ότι ένιωθαν ασφαλείς. Ότι αν άλλαζε μπορεί να γινόταν στην Υεμένη ό,τι έγινε και στο Ιράκ: το χάος. Η γειτόνισσά μου μού έλεγε ότι επί των ημερών του υπήρχε δωρεάν ανεφοδιασμός της πόλης της Βαγδάτης όλο το χρόνο: οι κάτοικοι λάμβαναν δωρεάν ζάχαρη, ρύζι και σιτάρι. Και ενώ επισκέφτηκε τη χώρα τέσσερα χρόνια μετά τον πόλεμο, μου έλεγε ότι βρισκόταν σε εξαιρετική κατάσταση. Όταν συνελήφθη ο Σαντάμ Χουσεΐν, οι κάτοικοι της Υεμένης νήστευψαν και προσευχήθηκαν για τρεις μέρες. Η εκτέλεσή του έγινε την ημέρα του Αΐντ αλ-Άδχα, της Γιορτής του Προσκυνήματος στη Μέκκα (η μεγαλύτερη γιορτή των μουσουλμάνων). Θεωρήθηκε μεγάλη ντροπή για τον μουσουλμανικό κόσμο και δείγμα της αδυναμίας των Αράβων να επιβάλουν τουλάχιστον μια μη-ιερή ημερομηνία για την εκτέλεση ενός άραβα ηγέτη. Είναι σα να λέμε να καταδικάζεται ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών για εγκλήματα πολέμου (που σε μια διαφορετική ισορροπία δυνάμεων δεν θα ήταν ένα σενάριο ολότελα φανταστικό) και να εκτελείται ανήμερα του Πάσχα. Οπωσδήποτε θα είχε μια διαφορετική βαρύτητα και θα εκλαμβανόταν με πολύ διαφορετικό τρόπο από τους χριστιανούς του πλανήτη (και φυσικά δεν μπορώ να πιστέψω πως αυτοί που αποφάσισαν την ημερομηνία θανάτωσης του Σαντάμ Χουσεΐν δεν γνώριζαν). Οι Υεμενέζοι δεν γιόρτασαν εκείνη τη χρονιά. Νήστεψαν και πένθησαν τον ιρακινό ηγέτη με κλάματα και οδυρμούς.

Δεν ρώτησα τι γνώμη υπήρχε για τους βασανισμούς των αντιφρονούντων. Στον αραβικό κόσμο υπάρχει σε γενικές γραμμές (δεν μπορώ να μιλήσω για όλες τις χώρες) ένας απόλυτος διαχωρισμός της πολιτικής από το λαό. Πολιτική ασκούν μόνο οι πολιτικοί, οι οποίοι βρίσκονται στις θέσεις αυτές με τη θέληση του Θεού. Και παρόλο που το κόμμα του Σαντάμ Χουσεΐν δεν ήταν θρησκευτικό κόμμα (όπως θαρρώ αρκετά από αυτά που κυβερνούν τον αραβικό κόσμο), κάπως έτσι είναι η κουλτούρα της πολιτικής.

Ας αποφύγω όμως ν’ αρχίσω γενικολογίες για θέματα που η γνώση μου δεν είναι επαρκής. Αυτό που μπορώ να δω σ’ αυτήν την ιστορία είναι η μονομέρεια της ενημέρωσής μας. Το Κουβέιτ ήταν ένα ανεξάρτητο κράτος (μάλλον πολλοί το παραλληλίζαμε με γνωστά μας αντίστοιχα στην Ευρώπη) το οποίο επιχειρούσε να προσαρτήσει ένας τρελός και αιμοσταγής δικτάτορας, που στη συνέχεια κρίθηκε ένοχος για εγκλήματα πολέμου και θανατώθηκε σε μια χωρίς σημασία ημερομηνία. Όπως φαίνεται όμως, στον αραβικό κόσμο υπάρχει και η άλλη πλευρά του νομίσματος…

λίγα λόγια για την Υεμένη

Πολλά που ακούγονται τελευταία για αυτήν την υπέροχη και φιλόξενη χώρα στην οποία είχα την ευτυχία να ζήσω τέσσερις μήνες συνιστούν κλασικά δείγματα δυσεπικοινωνίας ανάμεσα σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα, αλλά και την αρτηριοσκλύρηνση της Δύσης (διά στόματος ΗΠΑ) που αρνείται να δεχτεί τη δυνατότητα ύπαρξη μιας παράλληλης και σύγχρονης πραγματικότητας. Ως εκ τούτου θα ήθελα να πω κάποια πράγματα που προέρχονται από τη δική μου αντίληψη για τη χώρα και τους ανθρώπους της, έτσι όπως την έζησα και όσο τους γνώρισα.

Καταρχάς δεν μπορούμε να μιλάμε για ‘Υεμένη’ ως έναν ενιαίο χώρο με κοινό διοικητικό μόρφωμα. Η έννοια του κράτους όπως την αντιλαμβανόμαστε στη Δύση είναι παντελώς ανύπαρκτη σε αυτό το μέρος του πλανήτη. Τα εδάφη της έζησαν για αιώνες απομονωμένα δημιουργώντας διαφορετικά μικροπεριβάλλοντα, με διαφορετικές πολιτισμικές και πολιτικές παραδόσεις. Αυτή η ποικιλομορφία ενισχύθηκε από τις μεγάλες διαφορές του φυσικού τοπίου της χώρας και από τις σχεδόν ανύπαρκτες δυνατότητες μετακίνησης. Το οδικό δίκτυο της Υεμένης αποτελείται ακόμη και σήμερα σε μεγάλο βαθμό από χωματόδρομους, και οι κάτοικοι των διαφορετικών περιοχών έχουν διαφορετική ενδυμασία, διαφορετικές διαλέκτους, διαφορετικές οικογενειακές, πολιτισμικές και πολιτικές πρακτικές. Ενώ στη Σάναα για παράδειγμα είναι αδιανόητο για τις γυναίκες να κυκλοφορούν χωρίς μπούργκα στο δρόμο (όλος ο ρουχισμός είναι μαύρος), γνώρισα ας πούμε κάτι παλικάρια από ένα χωριό κοντά στην Κόκαμπαν, στο οποίο ακόμη υπάρχει πρόσβαση ούτε καν με χωματόδρομο, όπου οι γυναίκες φορούν μόνο μαντήλα, πολύχρωμα ρούχα και η κύριά τους ενασχόληση είναι η παραγωγή και πώληση ψωμιού στο δρόμο. Το γκατ, το βασικό μέσο κοινωνικοποίησης και πάθος των Σαναανέζων, είναι πρακτική αξιοκατάκριτη στη Χοντέιντα, στην οποία η εργασία συνιστά σημαντική αξία, πράγμα που δεν ισχύει για τους κατοίκους στην πρωτεύουσα. Ακόμη και το ισλάμ, που θα μπορούσε να θεωρηθεί το κύριο ενοποιητικό στοιχείο της χώρας, δεν είναι παντού το ίδιο. Δεν συζητάμε για τις φυλές της ερήμου, που έχουν έναν εντελώς διαφορετικό κώδικα, ούτε για τις περιοχές της πρώην βρετανικής αποικίας και μεταγενέστερα Λαϊκής Δημοκρατίας της Υεμένης με πρωτεύουσα το Άντεν (όπου δεν ξέρω αν ακόμη πίνουν την άσπρη σκόνη).

Η φαντασιακή αίσθηση του συνανήκειν, έτσι όπως αναλύεται εξαιρετικά στο βιβλίο του Άντερσον, Φαντασιακές Κοινότητες, δεν υπάρχει στην Υεμένη. Όσες φορές προσπαθούσα να συζητήσω με κόσμο για τον πόλεμο στο βορρά, στην επαρχία της Σάαντα, η αίσθηση που μου δινόταν ήταν σαν ο κόσμος να αναφερόταν σε κάποιο άλλο κράτος. Καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν θα μπορούσε να διανοηθεί την ύπαρξη πολέμου σε μέρος του εδάφου της και το γεγονός να μην απασχολεί το σύνολο των κατοίκων της. Και όμως αυτό συμβαίνει στην Υεμένη, ακριβώς γιατί το κράτος δεν γίνεται αντιληπτό ως ενιαίος χώρος, ούτε οι κάτοικοί του ως ‘αδερφοί’.

Αυτή η ποικιλομορφία δεν συνιστά πρόβλημα, ή τουλάχιστον δεν συνιστούσε μέχρι πρόσφατα. Η κυβέρνηση, με τον επί τριακονταετίας πρόεδρό της Σαλάχ Αμπντάλλα Σάλαχ, έρχεται σε συνεννόηση με τοπικούς φορείς ισχύος, σεΐχηδες χωριών και φυλών. Η αποδοχή φυσικά μιας ενιαίας εξουσίας είναι αδιανόητη για το σύνολο των κατοίκων αυτών των εδαφών. Η Υεμένη για αιώνες λειτουργούσε με αυτόν τον τρόπο. Και σε αυτό το σημείο έρχεται να παρέμβει η Δύση και ο πνευματικός ιμπεριαλισμός της. Γιατί ένα ‘σύγχρονο’ ‘νεωτερικό’ ‘έθνος’ ‘κράτος’ πρέπει να πληροί κάποια χαρακτηριστικά που δεν τα έχει ‘κατακτήσει’ το κράτος της Υεμένης. Και γιατί η Δύση θέλει κάποιον κεντρικό συνομιλητή, που δεν μπορεί να βρει στο πρόσωπο του προέδρου της χώρας, ο οποίος δεν μπορεί να εκπροσωπήσει το σύνολο των εδαφών της. Αυτό δημιουργεί έναν αμφίδρομο κομπλεξισμό: από την πλευρά της η υεμενέζικη κυβέρνηση αντί να υπερασπιστεί τη φυσιολογία του κράτους της, όπως θα μπορούσε, επιδιώκει να επιβληθεί στο σύνολο των εδαφών, δημιουργώντας τοπικές εντάσεις και αντιδράσεις (και ο πόλεμος στο βορρά είναι μία από αυτές). Από την άλλη πλευρά, η Δύση δείχνει για μία ακόμη φορά τον κομπλεξισμό της απορρίπτοντας τη δυνατότητα δρόμων διαφορετικών από τους δικούς της. Για μένα η επιστροφή στην τοπική αυτοδιοίκηση θα ήταν μια λύση για πολλά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα ευρωπαϊκά κράτη. Στην Υεμένη αυτό υπάρχει και θα εγκαταλειφθεί μόνο με το πολύ αίμα στους δρόμους.

Ένα άλλο στοιχείο που μας είναι αδιανόητο και υπάρχει στην Υεμένη είναι ο βαθμός ενδιαφέροντος του κόσμου για την κεντρική πολιτική  σκηνή. Είναι ανύπαρκτος. Η κεντρική διακυβέρνηση είναι ένα ξένο σώμα για το μεγαλύτερο μέρος των Υεμενέζων. Δεν θα συζητήσουν τι συμβαίνει στο κοινοβούλιο. Στη Σάναα αντιμετώπιζαν με στωικότητα τα προβληματα της πόλης, χωρίς να βρίζουν κανέναν πολιτικό. Πολιτικές συζητήσεις δεν συνόδευαν το μάσημα του γκατ. Αυτό έχει τις ρίζες του σε μια πολιτική παράδοση όπου επαγγελματίες του κράτους αναλάμβαναν τα της διακυβέρνησης αφήνοντας τους κατοίκους να διεξάγουν απρόσκοπτα τις ασχολίες τους χωρίς να χρειάζεται να ασχολούνται με την πολιτική. Αυτό συνέβαινε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στα περισσότερα αραβικά κράτη.

Και σε αυτό το ζήτημα, υπάρχουν διαφοροποιήσεις: η σοσιαλιστική ιστορία της πρώην Νότιας Υεμένης τής έχει κληροδοτήσει ένα ανθηρό αυτονομιστικό κίνημα. Σε αυτό έχουν ενωθεί ισλαμιστές και σοσιαλιστές, με διαδηλώσεις χιλιάδων ατόμων στο Άντεν αλλά και σε μικρότερες πόλεις (πράγμα αδιανόητο στην υπόλοιπη Υεμένη), με εν ψυχρώ δολοφονίες από την αστυνομία. Οι κάτοικοι του νότου αισθάνονται ότι έχουν καταληφθεί από τη συντηρητικότερη και φτωχότερη πρώην Βόρεια Υεμένη. Ρώτησα πολύ κόσμο τι συμβαίνει στο νότο και τι θέλουν οι κάτοικοι. Ανάμεσά τους ήταν ένας οδοντίατρος, ένας δικηγόρος, ένας μεγαλοεπιχειρηματίας, η κοσμογυρισμένη και επίδοξη πολιτικός φίλη μου κά. Κανείς δεν μπορούσε να μου δώσει μια συνεκτική απάντηση. Κανείς δεν μου είπε αυτό που μόλις έγραψα και κατάλαβα διαβάζοντας τις τοπικές αγγλόφωνες εφημερίδες. Κανένας δεν είχε προβληματιστεί για το θέμα.

Η μη ενασχόληση των κατοίκων με την πολιτική παράγει δύο πραγματικότητες: μια της κυβέρνησης, η οποία αναπαράγεται κατά κόρον στα δυτικά ΜΜΕ τις τελευταίες βδομάδες, τονίζοντας τη διαφθορά και την αυθαιρεσία της, και μία των κατοίκων που παραμένουν φιλόξενοι και υπέροχοι.

Σε αυτό το σημείο είναι αναγκαίο να διευκρινίσω κάτι. Ο χρηματισμός δεν μπαίνει στο καλάθι της διαφθοράς σε κάποιες περιοχές του πλανήτη. Όπως πολύ ορθά έλεγε ένας γάλλος φίλος μου 15 χρόνια κάτοικος Καΐρου, οι θέσεις στο δημόσιο τομέα συνιστούν απλά μια δυνατότητα για επιβίωση, η οποία όμως δεν παρέχεται από το κράτος. Όπως δεν συνιστά χρηματισμό το φιλοδώρημα στα κακοπληρωμένα γκαρσόνια της Ελλάδας, έτσι δεν συνιστά χρηματισμό και η ενίσχυση του εισοδήματος ή κάποιο άλλο δώρο σε κάποιον κρατικό υπάλληλο για να σου κάνε ή να σου “σπρώξει” τη δουλειά σου ή να κάνει τα στραβά μάτια. Αυτό συνιστά ένα πολύ ενοχλητικό στοιχείο για τους Δυτικούς που επισκέπτονται ή διαμένουν σε μη δυτικές περιοχές του πλανήτη, αλλά σε κάποιες απλά έτσι λειτουργούν τα πράγματα. Take it or leave it!

Ένα τελευταίο στοιχείο που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει με γεναιοδωρία η Δύση είναι αυτό της θρησκείας. Οι μαυροφορεμένες φιγούρες στους δρόμους της Σάναας, ο αυστηρός διαχωρισμός της γυναικείας και της αντρικής σφαίρας, η ισχυρά πατριαρχική κοινωνία, η πίστη στο Θεό και στο θέλημά του συνιστά για τη Δύση έναν αναχρονισμό. Ο ‘αναχρονισμός’ ως όρος είναι μια έννοια παγίδα που δείχνει τη στενομυαλιά της Δύσης. Ο,τιδήποτε συνιστά ζωντανή πρακτική ΔΕΝ είναι αναχρονισμός. Είναι απολύτως σύγχρονο. Ακόμη και ο σχεδόν προσηλυτιστικός λόγος με τον οποίο ερχόμουν καθημερινά αντιμέτωπη, ιδίως στην περίοδο του Ραμαζανιού, ήταν γιατί δεν μπορούσαν να διανοηθούν οι κάτοικοι της παλιάς πόλης της Σάναας πώς μια κοπελίτσα που τους φαινόταν καθόλα συμπαθητική μπορούσε να οδεύει με μαθηματική ακρίβεια προς την κόλαση. Τον ίδιο λόγο απευθύνει και η Δύση σε αυτές τις χώρες. Όπως στη Σάναα ο κόσμος πίστευε πως γνωρίζει ποιο είναι το σωστό και το ορθό για μένα, έτσι και η Δύση πιστεύει πως γνωρίζει ποιο είναι το σωστό και το ορθό για αυτές τις χώρες και τους πληθυσμούς που ακολουθούν διαφορετικές πρακτικές. Και στις δύο περιπτώσεις η απάντηση είναι η εξάλειψη της διαφορετικότητας. Η απόλυτη ομοιομορφία θα δώσει τη λύση.

Στην Σάναα οι γυναίκες φορούν τη μπούργκα γιατί έτσι είναι τα πράγματα. Σε κάποιες αρέσει σε κάποιες όχι. Ο διαχωρισμός των δύο φύλων ακολουθείται ωστόσο για όλους, ή για σχεδόν όλους. Κι αυτό γίνεται στο εσωτερικό των σπιτιών, και μεταξύ των μελών της ίδιας οικογένειας και έξω από τα ξένα βλέμματα. Δεν ξέρω αν έχω γράψει σε αυτό σε αυτό το ιστολόγιο το περιστατικό που έζησα μια ραμαζανιώτικη μέρα. Ήμουν στο σπίτι των γειτόνων μου, στο γεύμα μετά το τέλος της νηστείας. Είχε έρθει ο αδερφός της γειτόνισσας που ήταν παντρεμένος με την αδερφή του γείτονα (και τα δύο ζευγάρια ήταν πρώτα ξαδέρφια μεταξύ τους, με τις μανάδες τους να είναι αδερφές). Ο αδερφός της γειτόνισσας ήρθε με τη γυναίκα του, αδερφή του γείτονα, και τα δύο παιδιά τους. Στο σπίτι ήταν επίσης η μάνα της γειτόνισσας. Σε κάποια φάση ακούω το ένα από τα δύο παιδιά να μιλάει στην κουζίνα. Νόμισα ότι μιλάει μόνη της. Μετά το γεύμα, ο αδερφός της γειτόνισσας κατέβηκε στο κάτω σαλόνι και εμφανίστηκε ξαφνικά η αδερφή του γείτονα! Γιατί δεν είχε φάει μαζί μας; Δεν ήθελε να τη δει χωρίς μπούργκα ο αδερφός της γειτόνισσας και πρώτος της ξάδερφος. Κάποιες δεν έχουν τέτοιο ζήτημα, άλλες όχι. Σε κάποια άλλη φάση που μαγειρεύαμε με τη γειτόνισσά μου και την αδερφή της, κατέβηκε ο γείτονας. Η αδερφή της γειτόνισσας, που δεν φορούσε μαντήλα, κρύφτηκε πίσω από την πόρτα της κουζίνας. Ήταν ντροπή να τη δει ο γείτονας χωρίς μαντήλα και βαμμένη. Έτσι έχουν τα πράγματα. Σε εμένα και σε σας μπορεί να φαίνονται παράξενα, αλλά είναι απλά διαφορετικά και απολύτως σύγχρονα.

Όσο για την πίστη στο Θεό, μπορεί να έχω πρόβλημα με τη θρησκεία ως σύστημα (έβγαλα το φαρμάκι μου στο προπροηγούμενο ποστ), αλλά στην παλιά πόλη της Σάναας λειτουργούσε…

Παρεμπιπτόντως να πω ότι και σε αυτό το θέμα υπάρχουν διαφορές στο εσωτερικό της χώρας, όπως μπορεί να υποθέσει κανείς ότι συμβαίνει στην πρώην νότια Λαϊκή Δημοκρατία της Υεμένης, όπου, αν και δεν πήγα, άκουσα ότι στο Άντεν κυκλοφορούν γυναίκες στο δρόμο ακόμη και χωρίς μαντήλα.

Παραμεγάλωσε αυτό το ποστ. Ελπίζω να μη σας κούρασα…

έρωτας στην αραπιά

(Το μεγαλεπίβολο σχέδιό μου για δυο ποστ για το γκατ στη Σάναα με έχει αποτρέψει από οποιαδήποτε ενασχόληση με το μπλογκ. Με έχει μπερδέψει κι αυτό το περιρρέον ίντερνετ στην Ελλάδα. Στην αραπιά που δεν το ‘βρισκα είχα στοχοπροσηλωμένες ίντερνετ σέσσιον. Στην Ελλάδα που ρέει δεν μπαίνω καθόλου. Ε δεν θα πληρώσω και ίντερνετ καφέ να το βρω! Και στους φίλους που έχουν ίντερνετ, χαζό δεν είναι να επικεντρώνομαι εκεί ενώ μπορώ να τους δω; Είναι κι αυτό που πλέον δεν είμαι στον αραβικό κόσμο. Ή είμαι εκεί με το ένα πόδι, κι αυτό χωρίς σάρκα και οστά. Ξαναμπήκα όμως στο μπλογκ του αγαπημένου μου Δύτη και ψήθηκα… Είναι και που έχω κι άλλες “σημαντικές” δουλειές να κάνω και προσπαθώ να τις αποφύγω. Κάτι ευκολόγραφτο για να ξαναμπώ στο κλίμα, λοιπόν… Και λίγο πιασάρικο, μπας και ξανακερδίσω κανέναν από τους παλιούς μου αναγνώστες…)

Όταν επισκέπτεσαι έναν άλλο κόσμο, μαγεία δεν σου ασκεί μόνο ο τόπος, αλλά και οι άνθρωποι. Στο Κάιρο και τα δύο σκέλη τα ξεπέρασα γρήγορα. Η πόλη είναι τεράστια με χαρακτήρα ανθρωποφαγικό. Η πλειονότητα των κατοίκων αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα επιβίωσης. Οι κακοπληρωμένες δουλειές τους μπορεί και να τους κοστίζουν επιπλέον τρεις ώρες σε μετακινήσεις στους κατάμεστους δρόμους της πόλης. Η πολιτισμική κρίση, που εκφράζεται κυρίως με τη σύγκρουση των ανθρώπινων αναγκών με την παράδοση και το ισλάμ, δημιουργεί περαιτέρω εντάσεις. Στο δικό μου μικροπεριβάλλον, ο πολιτικός ακτιβισμός σε περιβάλλον αστυνομικής δικτατορίας καθιστούσε εμφανή τα αδιέξοδα μιας γενιάς με απαγορευμένο παρόν, αβέβαιο μέλλον και με το φόβο του ισλαμισμού. Στις προσωπικές μου δυσκολίες προστίθονταν τα άσχημα οικονομικά μου, η αδυναμία μου να αποδεχτώ πράγματα και καταστάσεις, καθώς και καθημερινή σχεδόν σεξουαλική πρόκληση με τους ντόπιους που έβλεπαν σε μένα μια ξένη χωρίς τους σεξουαλικούς περιορισμούς των ντόπιων γυναικών. Μέσα σε αυτό το εχθρικό περιβάλλον βρήκα ένα παλικάρι για το οποίο απέκτησα σταδιακά συναισθήματα που είχα χρόνια να νιώσω. Μια σύντομη, αλλά έντονη ερωτική ιστορία, που με έφερε αντιμέτωπη με έναν κόσμο που μπορούσα να αγαπήσω, αλλά δεν ήξερα ότι δεν γινόταν να ερωτευτώ.

Το παλικάρι έμενε σε μια λαϊκή και κακόφημη γειτονιά του Καΐρου. Το όνομα της συνοικίας του, η Ματαρέγια, αρκούσε για να του δημιουργεί προβλήματα με την αστυνομία όσες φορές τον σταματούσαν. Η καταγωγή του ήταν από τη Μανσούρα, μια απ’ τις μεγάλες πόλεις του Δέλτα του Νείλου. Σε αρκετές πόλεις του Δέλτα είχαν εγκατασταθεί γάλλοι στρατιώτες μετά την εκστρατεία του Ναπολέοντα στην Αίγυπτο (1798), οι οποίοι ανακατεύτηκαν με τον ντόπιο πληθυσμό. Το αποτέλεσμα αυτής της μείξης είναι αρκετοί κάτοικοι του Δέλτα να σε ξεγελούν σχετικά με την «αραβικότητά» τους. Ο Α. ήταν πιο λευκός από εμένα, ψηλός (γενικά ο μέσος όρος ύψους στην Αίγυπτο είναι χαμηλότερος από ό,τι την Ελλάδα), με πράσινα μάτια. Το εμφανέστερο που είχε κρατήσει από τους άραβες προγόνους τους ήταν οι μακριές βλεφαρίδες, μια αταβιστική προστασία από την άμμο της ερήμου.

Η συνεύρεσή μας δεν μου φαινόταν παράξενη. Όντας άθρησκη και άπατρις, φέροντας ωστόσο την δυτική και βαλκανοελληνική κουλτούρα, αν και χωρίς να είμαι και το αντιπροσωπευτικότερο δείγμα της, το πιο έντονο στοιχείο που ανακάλυψα εκ νέου στο Κάιρο ήταν η αντιπάθειά μου για τα κράτη, τα σύνορα, τον εθνικισμό, τις θρησκείες, και την αλληλεγγύη και την ανθρωπιά ως το κύριο μέσο επιβίωσης στην καθημερινότητα. Ο πολιτικός ακτιβισμός, με μεγάλους κινδύνους για τη συγκεκριμένη χώρα, κυρίως για τους ντόπιους, ήταν κάτι δευτερεύον, το οποίο όμως επέβαλλε μια στοιχειώδης αίσθηση αυτοσεβασμού. Γιατί λοιπόν να μη συγχρωτιζόμουν ερωτικά με έναν ντόπιο που έβρισκα σε πολλά επίπεδα ενδιαφέροντα.

Ο αναστοχασμός για τη σύντομη αυτή ερωτική ιστορία μού έδειξε μια άλλη όψη αυτού του κόσμου, όσο και του εαυτού μου. Θα συνόψιζα τα πορίσματά μου στα παρακάτω:

α) Φορείς διαφορετικών πολιτισμικών πλαισίων δεν μπορούν να συνάψουν σχέσεις παρά μόνο αν έχουν θέσει και οι δύο υπό σοβαρή αμφισβήτηση κεντρικές παραδοχές αυτών των πλαισίων. Και σε αυτή ακόμη την περίπτωση το τι θεωρεί ο καθένας λογικό και αυτονόητο, άμεσο παράγωγο του πολιτισμικού του περιβάλλοντος, είναι κάθε άλλο παρά κατανοητό στο σύντροφό του. Στον αραβικό κόσμο (αν μπορώ να κάνω γενίκευση έχοντας εμπειρία από δύο μόνο πόλεις) η ατομικότητα εκλαμβάνεται με όρους εντελώς διαφορετικούς από όσο τη βιώνουμε στην από δω πλευρά του πλανήτη (όσο επίσης μπορώ να κάνω γενικεύσεις, περιχαρακωμένη στο μικροπεριβάλλον μου). Θα έλεγα ότι σχεδόν δεν υπάρχει. Η ευρύτερη οικογένεια για έναν εργένη (γονείς, παππούδες, θειάδες, ξαδέρφια, αδέρφια κλπ) που εγώ θεωρώ ότι τις περισσότερες φορές λειτουργεί ως ανασταλτικός παράγοντας στην προσωπική ανάπτυξη, είναι μια αξία που σε αυτή την πλευρά του πλανήτη δεν έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση για την πλειονότητα των κατοίκων του. Ο ρόλος του γιου, του αδερφού, του ξαδέρφου, του εγγονού κλπ. δημιουργεί πολύ συγκεκριμένες υποχρεώσεις και περιορισμούς, ένα εξουσιαστικό πλαίσιο από το οποίο δεν νοήσαι να βγεις. Ο Α. δεν υπήρχε χωρίς την οικογένειά του. Το γεγονός ότι είχε φτάσει τα 27 και δεν είχε τις οικονομικές συνθήκες για να παντρευτεί και να κάνει παιδιά τού δημιουργούσε απίστευτη πίεση, γνωρίζοντας τη στεναχώρια της οικογένειάς του για αυτό. Ο κόσμος που γνώρισα να ασχολείται με τον τουρισμό στην Αίγυπτο, με απειροελάχιστες εξαιρέσεις, δεν ήταν παντρεμένοι, και ο Α. ήταν ένας από αυτούς. Ίσως να ήταν η εύκολη σεξουαλική διέξοδος που προσέφερε ο συγχρωτισμός με τους ξένους. Ίσως να ήταν η κρίση που σου δημιουργεί η επαφή με έναν άλλο πολιτισμό.

Η οικογένεια, επίσης, γίνεται με αντιληπτή με διαφορετικούς όρους. Εκτός από το εξουσιαστικό πλαίσιο, ένα κραυγαλαίο παράδειγμα που μπορώ να φέρω πρόχειρα έχει σχέση με τα παιδιά. Στον αραβικό κόσμο τα παιδιά ανήκουν στον πατέρα. Θυμήθηκα στην Αίγυπτο μια ιστορία με μια Ελληνίδα και έναν Αιγύπτιο πριν από μερικά χρόνια. Ήταν παντρεμένοι και ζούσαν στην Ελλάδα. Όταν χώρισαν, ο άντρας πήρε τα παιδιά και γύρισε στην Αίγυπτο και τα ελληνικά κανάλια ασχολούνταν για μέρες με τις απέλπιδες προσπάθεις της μάνας να τα φέρει πίσω. Αυτό είναι κάτι αυτονόητο σε αυτή την πλευρά του πλανήτη και η μάνα έπρεπε να το γνωρίζει. Στη Σάναα είχα γνωρίσει μια γυναίκα μεγαλωμένη στην υεμενέζικη παροικία του Τζιμπουτί. Είχε κάνει 15 γέννες, από τις οποίες έζησαν 8 παιδιά. Όταν χώρισε, έφυγε μόνη. Δεν το διανοήθηκε να κάνει κάτι άλλο.

β) Όταν στοιχεία της κοσμοθεώρησης θεωρούνται σημαντικά για ένα από τα δύο μέρη, μετατρέπονται σε αγεφύρωτα χάσματα όταν δεν κοινωνούνται και από το άλλο μέρος. Για παράδειγμα είχα γνωρίσει ένα ζευγάρι στην Ελλάδα, στο οποίο ο άντρας είχε εθνικιστικές έως και φασιστικές απόψεις. Η κοπέλα διαφωνούσε, αλλά δεν το θεωρούσε τόσο σημαντικό ώστε να τους δημιουργήσει προβλήματα στη σχέση. Ωστόσο ένας αναρχικός π.χ. δεν θα μπορούσε να έχει σχέση με έναν φασίστα, όταν και για τους δύο η ερμηνεία του κόσμου μέσα από αυτά τα πλαίσια είναι σημαντική.

Στη δική μου μικρή ερωτική ιστορία, το πρόβλημα ερχόταν από τη θρησκεία. Θεωρούσα ότι δεν είναι σημαντικό, καθώς στο παρελθόν είχα σχέση με χριστιανό, χωρίς αυτό μας δημιουργεί σοβαρά προβλήματα. Ωστόσο με τον Α. ήταν αλλιώς. Μου το έλεγε εξαρχής ότι είναι αδύνατη η σχέση με «αγνωστικίστρια» όπως με αποκαλούσε, παρά τις διαμαρτυρίες μου (το απλά «άθρησκη» δεν του έλεγε τίποτα). Δεν θα το συζητήσω ότι σεξ πριν το γάμο είναι λάθος και αμαρτία (όπως μου είπε μόνο αφότου τον ρώτησα), πράγμα που καθιστά ένα βασικό συστατικό μιας ερωτικής σχέσης να γίνεται τελείως διαφορετικά αντιληπτό από τα δύο μέρη (παρότι το παλικάρι είχε αναπτύξει το άθλημα σε τέχνη, αξιοζήλευτη για πολλούς στην από δω πλευρά του πλανήτη). Σε ένα δεύτερο επίπεδο, αν και δεν είχε θιχτεί στη δική μας ιστορία, πώς μπορεί να δεχτεί κάποιος ότι ο άνθρωπος που αγαπά θα πάει στην κόλαση. Γιατί για το ισλάμ, υπάρχει ένας χώρος για τους χριστιανούς μετά θάνατον. Για τους άθρησκους μόνο η κόλαση. Οπότε υποθέτω πως αναπόφευκτα, όσο μεγαλώνει η αγάπη αρχίζει ο προσηλυτισμός. Και αν συνεχίζαμε (γιατί όπως είπαμε το παλικάρι ήθελε να παντρευτεί και να κάνει οικογένεια); Τι θρήσκευμα θα είχαν τα παιδιά μας; Αυτά ήταν τα προβλήματα από την πλευρά του. Ωστόσο αργότερα, με την πιο μακρόχρονη επαφή μου με θρήσκους, ιδίως στην Υεμένη, ανακάλυψα ότι κι εμένα μου δημιουργούσε πρόβλημα η μαγική σκέψη. Προσπαθούσα να εξηγήσω σε μια φίλη στη Σάναα ότι αφότου μου πει ότι το Κοράνι έχει υπαγορευτεί από το Θεό, καμία περαιτέρω συζήτηση δεν μπορούμε να κάνουμε στο συγκεκριμένο θέμα. Συζητούσαμε με διαφορετικούς όρους, σε τελείως διαφορετική λογική. Ένα δέντρο μάγκο με μια μπριζόλα και μάλιστα χοιρινή.

Λίγο μεγάλο βγήκε αυτό το ποστ και θα το κλείσω εδώ. Η σύντομη ερωτική μου ιστορία με δίδαξε τα όρια της σχέσης μου με τον αραβικό κόσμο. Αγαπιόμαστε μα δεν ερωτευόμαστε… Δέντρο μάγκο δεν μπορώ να γίνω, όσο κι αν αυτό έχει μια μακαριότητα σε σχέση με την αναλώσιμη μπριζόλα, κι όσο κι αν μ’ αρέσουν τα μάγκο και οι μαγκάδες (κοινώς μαγκοχυμοί).

American Beauty στην αραβική τηλεόραση

Ως γνωστόν, το προγαμιαίο σεξ είναι χαράμ (απαγορευμένο από το Κοράνι) για τους πιστούς μουσουλμάνους. Δεν ξέρω αν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη αναφορά που να απαγορεύει την ηδονοβλεψία, αλλά εφόσον δεν επιτρέπεται η θέαση του γυμνού χωρίς τα ιερά δεσμά του γάμου, εξυπακούεται ότι και οι σεξουαλικές περιπτύξεις μπαίνουν σε αυτόν τον κανόνα.

Τον Δεκέμβρη του 2008 διοργανώθηκε στο Κάιρο το ?? Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου. Πολύ καλές ταινίες και σε αρκετές ήταν παρόντες οι συντελεστές τους και ακολουθούσε συζήτηση. Ωστόσο κανείς από τους διοργανωτές δεν διευκρίνιζε κάτι πολύ βασικό. Η προειδοποίηση ήρθε από μια κοπελιά με αραβικό όνομα σε μια mailing-list που ήμουν μέλος: «προσοχή! οι ταινίες είναι μη λογοκριμένες». Ωφείλω να ομολογήσω, η αδαής, ότι ξαφνιάστηκα. Διεθνές φεστιβάλ είναι, σκεφτόμουν. Δεν θα ήταν δυνατό να κόψουν σκηνές. Η παραμονή μου όμως στον αραβικό κόσμο από τότε έχει αλλάξει την ερώτηση: σε τι κοινό άραγε απευθυνόταν αυτή η πανάκριβη διοργάνωση α) με μη-λογοκριμένες ταινίες και β) χωρίς καν να προειδοποιεί;

[Παρενθετικά να πω, πως τα δύο μέτρα και δύο σταθμά στην Αίγυπτο είναι συνηθισμένη πρακτική, καθώς έκτοτε έμαθα πολλές περιπτώσεις ταινιών, ντοκιμαντέρ και θεατρικών έργων που κατέβηκαν γιατί περιείχαν γυμνό. Και εννοείται πως δεν υπήρχε καμία περίπτωση ένας ανεξάρτητος θίασος να πάρει επιχορήγηση αν υπήρχε έστω και η υπόνοια γυμνού στο εγχείρημά του).

Υπάρχουν λοιπόν 2-3 κανάλια στην αραβική τηλεόραση (περισσότερο αραβικό ζάπινγκ προσεχώς) τα οποία προβάλλουν 24 ώρες αγγλόφωνες ταινίες και σειρές με αραβικούς υπότιτλους. Σ’ ένα από αυτά παρακολούθησα χτες το American Beauty και ήταν η πρώτη φορά που πραγματικά κατάλαβα τι ακριβώς κόπηκε.

Εννοείται πως δεν υπήρχε καμία από τις ερωτικές σκηνές της κόρης του πρωταγωνιστή και του γιου του στρατιωτικού. Αυτό δεν ήταν προβληματικό, καθώς εκ του αποτελέσματος φάνηκε ότι δεν συνέβαλαν και ιδιαίτερα στην πλοκή. Κρατάμε τον ερωτισμό, βγάζουμε τις σκηνές. Fair enough! Η σκηνή που ο πρωταγωνιστής και η γυναίκα του προσεγγίζονται ερωτικά στον καναπέ ήταν λίγο πιο άγαρμπα κομμένη, καθώς στη μία φάση καθόταν δίπλα της και της έλεγε πως δεν έχει χαρά στη ζωή της και αμέσως μετά βρίσκονταν να τσακώνονται για τον πανάκριβο καναπέ.

Ωστόσο δύο σκηνές που κόπηκαν πραγματικά κόστιζαν στον τηλεθεατή (ή μήπως τον γλίτωναν;). Όταν ο πρωταγωνιστής πλησιάζει με φανερή ερωτική διάθεση τη μυθομανή φίλη της κόρης του το βράδυ πριν δολοφονηθεί, κόπηκε όχι μόνο η σκηνή, αλλά και η ατάκα της κοπελιάς που έλεγε ότι είναι παρθένα (ποιος ξέρει σε τι ξεδιάντροπη κατάσταση την έβαλε ο σκηνοθέτης να την πει). Οπότε… προσέγγιση και… απομάκρυνση, χωρίς να καταλαβαίνεις γιατί… Η δεύτερη σκηνή (προθύστερα τις παρουσιάζω) είναι αυτή που έρχεται ο στρατιωτικός στο γκαράζ. Κλαίει, είναι βρεγμένος και αγκαλιάζονται και… ‘no, you got the wrong impression’. Θαρρώ πως εκεί προηγείται μια σκηνή που πάει ο γείτονας να ξεκουμπώσει το παντελόνι του πρωταγωνιστή; σκύβει για στοματικό έρωτα; κάτι υπάρχει εκεί, δεν υπάρχει; Αίσχος! Ντροπή στο σκηνοθέτη!

Και σε κάθε σκηνή που κοβόταν, χωρίς να ξέρει ο τηλεθεατής ότι κόπηκε, θυμόμουν τον πατέρα μου στην οικογενειακή θαλπωρή της τηλεθέασης, όταν βλέπαμε όλοι μαζί καμιά ταινία ή σειρά∙ ακόμη και αφότου είχα ενηλικιωθεί και ήξερε ότι είχα χάσει το πολυτιμότερο πράγμα που έχει μια γυναίκα, κρατούσε το τηλεκοντρόλ και άλλαζε κανάλι στις ερωτικές σκηνές ή όταν υπήρχε τέλος πάντων κάποια αισθητή ερωτική ένταση. Α, ρε πατέρα! Σε λάθος χώρα με γέννησες!

αφιερωμένο στους αναγκαστικά εγκατεστημένους

Το Σάββατο το βράδυ έπινα μπύρες μ’ έναν παλαιστίνιο φίλο (μπαμπάς Παλαιστίνιος, μαμά Αιγύπτια αλλά δεν μπορεί να πάρει την υποκοότητα της μάνας του). Είχε ένα μεγάλο δίλημμα και ήθελε να του πω την άποψή μου. Σκεφτόταν αν φύγει από το Κάιρο. Θείος στο Τορίνο. Τον έβλεπα πολύ προβληματισμένο, πολύ στρεσαρισμένο. Μα γιατί πνιγόταν σε μια κουταλιά νερό το παλικάρι;

Τα εισιτήρια για την Ευρώπη (και για οπουδήποτε) είναι πραγματικά δυσπρόσιτα για οποιονδήποτε με μέσο αιγυπτιακό μπάτζετ. Αλλά το πρόβλημα ήταν βαθύτερο. Όταν θα έληγε η βίζα του δεν θα μπορούσε να γυρίσει πίσω, ούτε στην Αίγυπτο ούτε στην Παλαιστίνη. Θα έπρεπε να μείνει για πάντα εις τας Ευρώπας. Οπότε ναι, ήταν αγχωμένος γιατί θα έπαιρνε μια αμετάκλητη απόφαση για τη ζωή του. Όπως μου είπε, αν έχεις χαρτιά από την Παλαιστινιακή Αρχή, αντιμετωπίζεις σοβαρά προβλημάτα για την παραμονή σου σε διάφορες χώρες, συμπεριλαμβανομένων και αραβικών (π.χ. στις χώρες του Κόλπου).

Ποιος άραγε από τους εδώ φίλους μου θα μπορούσε να μείνει στην Ευρώπη, αν το επιθυμούσε;

Ο Άχμετ (για τους φίλους ‘Λίμο’) έχει τελειώσει οδοντίατρος. Το πτυχίο του δεν αναγνωρίζεται στη Γαλλία, όπου θέλει να κάνει μεταπτυχιακό, αλλά υπάρχει ένα είδος κατώτερου πτυχίου, για την περίπτωσή του. Όμως ακόμη κι αν γίνει δεκτός στο Πανεπιστήμιο, μπορεί να μην του δώσουν βίζα για να μείνει.

Μήπως μπορεί να μείνει ο σομαλός κομπιουτεράς φίλος μου; μήπως ο άλλος από του Τζιμπουτί που κάνει πολιτικές επιστήμες; κάποιος από τους αιγύπτιους γνωστούς και φίλους; που δεν μπαίνουν στην κατηγορία του οικονομικού μετανάστατη ή του πολιτικού πρόσφυγα;

Δεν ξέρω αν υπάρχουν μέρη που το ευρωπαϊκό μου διαβατήριο δεν μου επιτρέπει να πάω. Δεν τα ‘χω ανακαλύψει ακόμη. Καθώς αφήνω όμως τη γειτονιά της Αριάγνης του Τσίρκα (για την ακρίβεια μένω κανα 10λεπτο απόστασημε τα πόδια ), σκέφτομαι τους φίλους μου που το διαβατήριό τους τούς κληροδότησε περιορισμούς, όχι από δικό τους φταίξιμο…

Σκέφτομαι και το 8χρονο κοριτσάκι από τη Γάζα που ήρθε στο σπίτι μας πριν λίγες μέρες. Τι να είδε φέτος; Και άραγε θα προλάβει να ταξιδέψει, έστω και σε περιορισμένους προορισμούς;