η “ημέρα των νεκρών” στο Σαν Χουάν Τσαμούλα

πιτσιρίκια που μου τραγούδησαν προχτές το βράδυ στο κέντρο του Σαν Κριστόμπαλ. Χτες το βράδυ πέρασαν και από τη γειτονιά μου, αλλά, προς μεγάλη μου απογοήτευση, δεν χτύπησαν την πόρτα μου...

Τι καταπληκτική γιορτή! Τι καταπληκτική ιδέα! Μια γιορτή για τη ζωή, τιμώντας το θάνατο και τους αγαπημένους νεκρούς.

Η γιορτή διαρκεί τρεις ημέρες. Τις νύχτες στην πόλη του Σαν Κριστόμπαλ, μεγάλοι και μικροί ντύνονται νεκροί, διαβολάκια ή μάγοι. Τα πιτσιρίκια γυρνούν στους δρόμους τραγουδώντας ένα τραγουδάκι “είμαστε αγγελάκια που κατεβήκαμε στη γη” και συγκεντρώνουν γλυκά (αλλά και χρήματα) στα καλαθάκια τους.

Σήμερα το πρωί λοιπόν, 2 Νοεμβρίου, ανήμερα της γιορτής, ξεκίνησα για ένα χωριό ιθαγενών μάγιας, της φυλής των τσοτσίλ, το Σαν Χουάν Τσαμπούλα (βλ. και Τελετουργίες σ’ ένα χωριό ιθαγενών της Τσιάπας, καθώς πρόκειται για το ίδιο χωριό ). Το χωριό βρίσκεται στα 2.200 μ. και είναι αυτόνομη περιοχή. Οι κάτοικοί του διατηρούν πανάρχαια έθιμα και μαζί με τους χριστιανούς αγίους λατρεύουν και τον ήλιο, που δίνει δικαιοσύνη και κατανοεί άντρες και γυναίκες. Η πολιτική ζωή είναι στενά συνδεδεμένη με τη θρησκευτική: οι πολιτικοί αρχηγοί έχουν και πνευματικές αρμοδιότητες, οι εκλογές συνδέονται με γιορτές αγίων, οι ιθύνοντες σημειώνονται σε ιερά βιβλία και συγκεντρώνονται σε ιερούς χώρους. Ιερές πηγές, ιερά βουνά, ιερά δάση περιστοιχίζουν το χωριό.

το χωριό του Σαν Χουάν Τσαμούλα, που σύμφωνα με την παράδοση χτίστηκε στη θέση λίμνης που αποξήρανε ο Αγ. Ιωάννης. Στη μέση διακρίνεται η εκκλησία του.

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Άγιος Ιωάννης (Σαν Χουάν) μαζί με άλλους αγίους (τους Λορέντζο, Πέτρο, Αντρέα, Παύλο, Μιχαήλ, Σεβαστιανό και Αικατερίνη) εγκατέλειψαν τον αφιλόξενο τόπο τους στα βουνά όπου δεν μπορούσαν να επιβιώσουν και έπειτα από μακρά αναζήτηση έφτασαν σε μια λίμνη, όπου τα ζώα τους σταμάτησαν να ξεδιψάσουν. Μόλις ο Αγ. Ιωάννης ανακοίνωσε στην εκλεκτή ομήγυρη ότι είχαν φτάσει στον προορισμό τους, κατέφτασε ο ιδιοκτήτης της περιοχής. Ο Αγ. Ιωάννης τού ζήτησε την άδεια να χτίσει το σπίτι του στη μέση της λίμνης. Στις αντιρρήσεις του ιδιοκτήτη (“πώς θα το κάνεις;” και “εγώ πού θα μείνω”) του απάντησε ότι θα μπορούσε να αποξηράνει τη λίμνη και να μείνουν και οι δυο. Και συμφώνησαν. Ο Αγ. Ιωάννης κράτησε το λόγο του και αποξήρανε τη λίμνη, αφήνοντας τρεις πηγές για τις διαφορετικές συνοικίες του σημερινού χωριού, που έχει χτιστεί ακριβώς σ’ αυτό το μέρος.

Το νεκροταφείο του χωριού βρίσκεται στα ερείπια της εκκλησίας του Αγ.

Τα ερείπια της εκκλησίας του Αγ. Σεβαστιανού και το νεκροταφείο ανήμερα της Ημέρας των Νεκρών

Σεβαστιανού, καθώς, αφότου έφτασαν οι άγιοι στην περιοχή, αποφάσισαν να ζήσουν χώρια. Ένας σεισμός σχεδόν κατάστρεψε την εκκλησία του και οι κάτοικοι, για να μην τραυματιστεί ο Αγ. Σεβαστιανός, τον μετέφεραν στην εκκλησία του Αγ. Ιωάννη (όπου έμενε αρχικά καθώς ήταν νεαρός για να μείνει μόνος του). Πολλές φορές προσπάθησε να επιστρέψει στην εκκλησία του και οι κάτοικοι τον γύριζαν στην εκκλησία του Αγ. Ιωάννη. Κι αφού συνειδητοποίησε ότι υπήρχαν πολλοί πιστοί εκεί, αποφάσισε τελικά να μείνει. Στα ερείπια της εκκλησίας του Αγ. Σεβαστιανού, χτίστηκε στη συνέχεια το νεκροταφείο, όπου βρέθηκα σήμερα το πρωί.

τραγούδια κατά παραγγελία για το νεκρό

Για τους ιθαγενείς ο θάνατος είναι απλά μια μετάβαση σ’ ένα άλλο επίπεδο. Μου έλεγε ο αργεντίνος συγκάτοικός μου ότι στο Περού (θα τον ρωτήσω κι αν είναι λάθος θα το διορθώσω) ότι οι νεκροί συμμετέχουν στις παραδοσιακές συνελεύσεις, και οι ζωντανοί σωπαίνουν για να τους ακούσουν.

Την Ημέρα των Νεκρών κατεβαίνουν από το μέρος όπου ξεκουράζονται επιστρέφοντας στις οικογένειές τους. Πριν την ισπανική κατάκτηση, αυτή η μέρα γιορταζόταν το καλοκαίρι. Οι Ισπανοί προσπαθώντας να την εξαλείψουν, την μετέφεραν στη γιορτή των Αγίων Πάντων. Η ημερομηνία άλλαξε, αλλά τα

προσφορές για το νεκρό

τελετουργικά παρέμειναν. Πικ νικ στήνονται στα νεκροταφεία και ορχήστρες παίζουν  αγαπημένα κομμάτια του νεκρούπάνω από τους τάφους. Στα σπίτια στήνονται μικροί βωμοί προς τιμήν των νεκρών, ιδιαίτερα αυτών που δεν έχουν κλείσει χρόνο, μαγειρεύονται τα αγαπημένα τους φαγητά και καλούνται τα αγαπημένα τους πρόσωπα.

Στο Σαν Χουάν κανείς δεν έκλαιγε, καθώς είναι μια μέρα που γιορτάζεται η ζωή. Καθώς ο θάνατος δεν είναι το τέλος.

Και για μια ακόμη φορά ένιωσα πόσο φτωχός είναι ο πολιτισμός μας…

Βρήκα κι εγώ έναν τάφο απόμενο κι έρημο, να κάνω προσφορά στους δικούς μου νεκρούς. Ένα αγοράκι (κανένας τάφος δεν έγραφε ηλικία) που πέθανε το 1999. Μόνο που εγώ δεν μπορούσα να το δω γιορτινά...

συνεταιριστικό καφενείο του Οβεντίκ, Σάβ. 23 Οκτ.

Το Καρακόλ ΙΙ "Καρδιά των Ζαπατίστας απέναντι στον Κόσμο" είναι ακριβώς αυτό που λέει το όνομά του. Όλα τα ζητήματα που χρειάζονται κάποιο συντονισμό και αφορούν τα άλλα τέσσερα καρακόλ ή τους αυτόνομους δήμους περνούν από εδώ, από το γραφείο του Συμβουλίου Καλής Διακυβέρνησης. Από εδώ επίσης περνάει και οποιοδήποτε ζήτημα σχετίζεται με το εξωτερικό. Κι επειδή από εδώ επίσης πρέπει να εγκριθεί η είσοδος για τους επισκέπτες που νομίζουν πως παν σε τουριστική ατραξιόν θα έλεγα ότι όποιος σέβεται αυτό που συμβαίνει εδώ είναι προτιμότερο να μην επισκεφτεί κάποιο καρακόλ αν δεν έχει συγκεκριμένο λόγο, και ιδίως το Οβεντίκ. Άλλωστε μια βόλτα για να δείτε τις τοιχογραφίες (που κυκλοφορούν ευρύτατα στο ίντερνετ) είναι εντελώς ασήμαντη: θα συνοδεύεστε από δύο κουκουλοφόρους (τους οποίους απασχολείτε για όση ώρα θα γυρνοβολάτε) και δεν θα μπορείτε να μιλήσετε σε κανέναν.

Έχω να πιω καφέ πάνω από πέντε μήνες. Και είναι αργάμιση, 7, 6 ή 8, γιατί αυτό το μέρος έχει τρεις διαφορετικές ώρες. Σε κάθε περίπτωση είναι αργά, και παρά το σοβαρό κίνδυνο που διατρέχω να μην κοιμηθώ απόψε δεν μπόρεσα ν’ αντισταθώ σ’ ένα φλιντζάνι ζαπατιστικού καφέ. Ανάβω ένα τσιγάρο. Υπάρχουν, λέει, κι άλλοι που καπνίζουν εδώ, αλλά δεν έχω δει κανέναν. “Γιατί το χρειαζόμαστε το τσιγάρο;”. Μπροστά μου ανοιχτό ένα βιβλίο που μου σύστησε ένας από τους προωθούντες την εκπαίδευση (promotor de educación και όχι δάσκαλος):

Στο γυμνάσιο τα παιδιά ξυπνούν στις 6 το πρωί, κοιμούνται σε κοιτώνες πολλών ατόμων, τρώνε όλοι μαζί, πλένουν τα πιάτα τους και καθαρίζουν εκ περιτροπής το χώρο (τουαλέτα, αυλή, τάξεις κλπ). Για την επόμενη βδομάδα το πρόγραμμα περιλαμβάνει και αγροτικές εργασίες στο χωράφι του σχολείου. Η φοίτηση είναι δωρεάν και η συμβολή των οικογενειών είναι 50 τοστάδας (ξερές τορτίγιες) κάθε δυο βδομάδες.

“Μαθαίνοντας να ακούμε”. Η πρόσληψη/ακοή είναι ένα κεντρικό στοιχείο στην πολιτική, κοινωνική, κοινοτική φιλοσοφία των μάγιας, την οποία ενσωμάτωσε ο ζαπατισμός. “Οι λέξεις δεν γεννιούνται όταν κάποιος τις λέει, αλλά όταν κάποιος τις ακούει”…

Το πιο ζωντανό κομμάτι του καρακόλ είναι τα 100 περίπου παιδιά φοιτούν στο γυμνάσιο του Οβεντίκ, του Καρακόλ ΙΙ Καρδιά των Ζαπατίστας απέναντι στον Κόσμο. Και συναπαρτίζουν μια μικρή κοινότητα, καθώς μένουν εδώ όλα μαζί και επισκέπτονται τις οικογένειές τους

Το δημοτικό βρίσκεται έξω από τα όρια του καρακόλ. Η αξία που δίνουν οι ζαπατίστας στην παιδεία είναι τεράστια. Κάθε αυτόνομη κοινότητα διαθέτει πλέον δημοτικό.

κάθε δεύτερο Σαββατοκύριακο. Μια επικίνδυνη εξεγερμένη γενιά που μετά την τρίχρονη μαθητεία θα συνεχίσει την πορεία της  επιστρέφοντας στις ζαπατιστικές κοινότητες και στον κόσμο. Στη ζαπατιστική εξεγερμένη εκπαίδευση αυτό που μετράει είναι η διαδικασία και όχι το αποτέλεσμα. Οι προωθούντες την εκπαίδευση δεν είναι επαγγελματίες, ούτε είναι οι δάσκαλοι που ξέρουν και οι μαθητές τα παιδιά που πρέπει να μάθουν. Η τάξη είναι ένα πειραματικό εργαστήρι όπου όλοι ακούν και μαθαίνουν. Οι προωθούντες την εκπαίδευση είναι μέλη των κοινοτήτων που προσφέρουν εθελοντικά την

Ο Εμιλιάνο Ζαπάτα κυριαρχεί σε αρκετές τοιχογραφίες. Το αίτημά του για "Γη και ελευθερία" πιο επίκαιρο από ποτέ. Στην αίθουσα εκδηλώσεων του Οβεντίκ έχουν φιλοξενηθεί διάφορα καλέσματα για διεθνείς συναντήσεις. Η ενέργεια που επενδυόταν σε αυτές τις διοργανώσεις ήταν τεράστια και έχω την αίσθηση πως (καλώς) έχουν περάσει στο παρελθόν, προς λύπην φυσικά ημών των υπολοίπων που είμαστε για τα πανηγύρια.

υπηρεσία τους στην κοινότητα που τους το έχει ζητήσει. Με σεβασμό στην κουλτούρα και την παράδοση των μάγιας και σεβασμό στους μαθητές ως υποκείμενα. Όπως θα μου έλεγε ένας δάσκαλός μου αυτό είναι ένα από τα προβλήματα που έχει προκαλέσει ο καπιταλισμός: έχει μετατρέψει τα άτομα σε αντικείμενα. Ζητούμενο; Η επανυποκειμενοποίηση του κόσμου.

Είναι ενδιαφέρον πώς η αυταρχικότητα εγγράφεται στη γλώσσα. Δείχνει την ποιότητα του πολιτισμού μας. Στην πρόταση “εγώ σου μιλάω”, αυτός που εκφέρει το λόγο

Το καρακόλ ΙΙ περιστοιχίζεται από τέσσερα στρατόπεδα. Από την εξέγερση των ζαπατίστας το 1994 η Τσιάπας συνιστά την πιο στρατικοποιημένη πολιτεία του Μεξικού. Σημαντική είναι η δράση και παραστρατιωτικών ομάδων που συνεργάζονται με το κράτος και επιδιώκουν την αποσταθεροποίηση των κοινοτήτων. Τα παραπάνω τιτλοφορούνται εδώ ως "πόλεμος χαμηλής έντασης".

φέρει όλο το βάρος της ενέργειας. Αυτός που ακούει εμφανίζεται ως παθητικός δέκτης και μετατρέπεται σε αντικείμενο. Στη γλώσσα των τοχολαμπάλες, μάγιας ιθαγενών της Τσιάπας, η πρόταση θα ήταν: “εγώ μιλάω, εσύ ακούς”, με δύο ρήματα και δύο υποκείμενα και ισότιμη συμμετοχή και βαρύτητα στην ενέργεια. Στις δυτικές γλώσσες υπάρχουν και περιστάσεις όπου αυτός που ακούει/προσλαμβάνει εξαφανίζεται ολοσδιόλου, όπως στην περίπτωση των νόμων που συνιστούν στυγνές εντολές. O Carlos Lenkersdof

Σε ένα ενδιαφέρον άρθρο διάβαζα ότι η πρώτη εξέγερση των ζαπατίστας ίσως δεν θα έπρεπε να θεωρείται αυτή της 1ης Γενάρη 1994, αλλά του προηγούμενου χρόνου, όταν οι γυναίκες ζαπατίστας απαίτησαν να έχουν δικαίωμα λόγου στο γάμο τους και στην επιλογή συντρόφου, να αποφασίζουν πόσα παιδιά θα κάνουν, να έχουν δικαίωμα στην εργασία και στη δίκαιη αμοιβή, στην εκπαίδευση, στη συμμετοχή στις κοινοτικές και επαναστατικές διαδικασίες, στην αξιοπρεπή μεταχείριση και τη μη κακοποίηση, όλα αυτά που εξελίχθηκαν στον "Επαναστατικό Νόμο για τις Γυναίκες" (Ley Revolucionaria de Mujeres) τον οποίο υιοθέτησε ο Ζαπατιστικός Στρατός για την Εθνική Απελευθέρωση (EZLN) το 1993. Η συγκεκριμένη τοιχογραφία βρίσκεται σ' ένα κατάστημα ρούχων έξω από τα όρια του καρακόλ το οποίο χρηματοδοτεί τις μετακινήσεις και άλλες ανάγκες των προωθούντων την υγεία (=εθελοντών στην κλινική του καρακόλ). Κάθε πρότζεκτ του καρακόλ είναι αυτόνομο και αυτοοργανωμένο. Κανένας από τους εθελοντές δεν πληρώνεται.

περιγράφει σε αυτό το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο (Μαθαίνοντας να ακούμε) μια συνέλευση τοχοναμπάλων (αν μπορώ να κλίνω το όνομα): οι εντεταλμένοι επικεφαλής ανακοινώνουν και η συνέλευση ακούει (για να χρησιμοποιήσω τη σύνταξή τους) το λόγο της συγκέντρωσης. Στη συνέχεια ο καθένας λέει αυτό που σκέφτεται για το τι να πράξουν. Ακολουθεί ένας ομαδικός διάλογος. Καθένας μιλά με τους διπλανούς του κι εκείνοι τον ακούν. Αλλάζουν θέσεις για να μιλήσουν και να ακούσουν τι σκέφτονται οι άλλοι. Σιγά σιγά μιλούν όλο και πιο λίγοι μέχρι ν’ απλωθεί σιωπή. Τότε κάποιος από τους συμμετέχοντες θα σηκωθεί και θα συνοψίσει αυτά που ειπώθηκαν και πρέπει να έχει καταπληκτική συνθετική ικανότητα, να έχει ακούσει και να έχει καταλάβει τι ειπώθηκε. Θα ακολουθήσει ένας ακόμη διάλογος που θα αξιολογήσει αυτά τα λόγια και θα επιδιώξει τη συναίνεση της συνέλευσης (“να πείθουμε και όχι να νικάμε” είναι μια από τις έξι αρχές του ζαπατισμού, η οποία λεξικοποιείται σε ένα ενδιαφέρον λογοπαίγνιο: convencer y no vencer). H απόφαση πρέπει να είναι ομόφωνη. Αν δεν υπάρξει ομοφωνία, το ζήτημα μετατίθεται για την επόμενη συνέλευση.

Η ομίχλη έχει καλύψει τα πάντα και δεν βλέπεις στα δύο μέτρα. Μια γυναίκα με το μωρό της δεμένο στην πλάτη ήρθε ν’ αγοράσει κρεμμύδια. Συζήτησε λίγο με τον κόσμο εδώ σε τσοτσίλ, μια άλλη ιθαγενική γλώσσα της Τσιάπας. Εδώ, σε αυτήν την πολιτεία της Τσιάπας που συνιστά μια από τις πιο φτωχές του Μεξικού, οι ιθαγενείς διατήρησαν τη γλώσσα, την κοσμοθεώρηση και τα έθιμά τους σε απίστευτες συνθήκες κατοχής για πάνω από 500 χρόνια, από την κατάκτηση της Αμερικής μέχρι σήμερα (βλ. προηγούμενο ποστ). Αυτό υποδηλώνει και η ενδιαφέρουσα απάντηση που έδωσε ο υποδιοικητής Μάρκος όταν τον ρώτησαν πόσο χρονών είναι: “είμαι 518 ετών”. Και τελικά οι ιθαγενείς νίκησαν, σ’ έναν αγώνα που μοιάζει μ’ εκείνον μεταξύ της σπάθας και του νερού σ’ ένα παραμύθι που λέει ο Σουπ (υποδιοικητής Μάρκος) στα υψίπεδα του νοτιοανατολικού Μεξικού. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία…

Το διεστραμμένο μυαλό μου, γαλουχημένο σ’ ένα διεστραμμένο πολιτισμό, τόσο διεστραμμένο ώστε να αυτοεξιδανικεύεται, τα κουφά μου αυτιά, τα μυωπικά μου μάτια προσπαθούν… Θα προλάβω να κάνω κανα βήμα πριν φύγω;

Υ.Γ. Η εμπειρία μου στο Οβεντίκ οφείλεται στη μαθητεία στο Κέντρο Γλωσσών που διαθέτει το γυμνάσιο ως μέρος του τρόπου αυτοχρηματοδότησής του.

Καθένας από τους τέσσερις αυτόνομους δήμους της περιφέρειας του καρακόλ ΙΙ έχει ένα σπιτάκι εδώ όπου στέλνει ανά βδομάδα την αντιπροσωπεία του. Η συγκεκριμένη τοιχογραφία βρίσκεται στο γραφείο του αυτόνομου δήμου Magdalena de la Paz (Μαγδαληνή της Ειρήνης). Σύμφωνα με έναν ιθαγενικό μύθο, οι αληθινοί άνθρωποι προέρχονται από το καλαμπόκι.

(Όλες οι τοιχογραφίες του ποστ είναι από το χέρι του Γκουστάβο Τσάβες, αν και δεν φέρουν όλες υπογραφή. Οι φωτογραφίες έχουν τραβηχτεί με τη φωτογραφική του Κ.)

Υ.Γ. Το ποστ δημοσιεύεται με την άδεια των προωθούντων της εκπαίδευσης του σχολείου του Οβεντίκ που με χαρά θα δεχτούν κόσμο από Ελλάδα…